شهربند

تشریح

2011-11-13T13:59:00.004-04:00

اینجا بشنوید

با استخوان هایی از فولاد و چشم هایی از چدن

موهایی از براده های آهن و

گونه هایی از سرب

و دهانی از جیوه در مجاورت هواها

قلبی از قلع و رگ هایی از مس

قلعه ای گشاده بود سرزمین من که اسب ها در آن می تاختند و سم هاشان جرقه می انگیخت

با اسب هایی که از تو می رمند

هزار مست می دوند

از صخره های سخت و کمرگاه ها پایین می رود با حباب چشم های سرگردانی که بر آن می ترکند

رودخانه ای از فلز سرخ

که آسمانش هواپیماهای هنوز نیامده است

این دست ها که از تو روانند

راه دریا را نمی دانند

علیرضا جان، روشن شدم

2011-09-07T10:56:00.006-04:00

چهار پنج سال پیش وقتی بعد از یک آشنایی دور و دورادور، علیرضا روشن را دیدم آن قدر دوستانه و با مهر حرف زد که من برای خداحافظی دنبال عبارتی می گشتم که بی مهارتی ام را در داشتن رفتار صمیمانه در برخوردهای بار نخست جبران کنم. آن قدر وسواس به خرج دادم که به جای عبارت معمول و پیش پا افتاده «خوشحال شدم» گفتم «علیرضا جان، روشن شدم» البته این اشتباه منظورم را هم برآورد و کلی خندیدیم. هنوز هم دلم روشن است که علیرضای شاعر که بیشتر اندوهناک بود و قدرت غریبی در تسری این اندوه داشت و حالا دومین شبی است که در ناکجایی بازداشته شده،پیش همسر و اهوارایش برگردد و به جای اندوه خواری که عجیب به موهای نقره ای ش می آمد با لهجه شیرازی ماجراهای سال 1346 یا 62 اش رابگوید، نمی دونم کاکو، خلاصه یک شیشی توش داشت...

چند خرده روایت و یک دلتنگی کلان

2011-06-12T07:32:00.007-04:00

عکس از لیلا ملک محمدی

چشم‏هامان را با خرده شیشه هایی زیر پلک در تهران جاگذاشته ایم

ساعت 15 روزجمعه 22خرداد 1388 است. اجرای کودتای انتخاباتی - از طریق دخالت در حوزه های رای گیری و حتا بستن در برخی حوزه ها به بهانه تمام شدن تعرفه - برای کسانی که به اخبار لحظه به لحظه برگزاری انتخابات در شهرستان ها دسترسی دارند،مسجل شده است. در مجموعه ای کار می کنم که ضمیمه های استانی روزنامه ایران را منتشر می کند و به طور مستقیم با خبرنگاران محلی 5 استانِ فارس، سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی، شمالی و جنوبی و با واسطه همکاران دیگر با تمام استان ها ارتباط دارم. رویاهایی که به خام خیالی برای روزنامه های فردا در ذهن ساده مان می پروردیم، فروپاشیده است.

ساعت 10 شب است، نتوانسته ایم وارد ساختمانی شویم که میرحسین موسوی اولین نشست خبری خود را پس از انتخابات در آن برگزار می کند. می گویند خبرنگاران رسانه های خارجی داخل ساختمان هستند. من به در ورودی چسبیده ام. مهدی و لیلا بین جمعیت سیصد نفره ای هستند که کوچه فرعی مقابل پارک ملت را از دلهره انباشته است. ساعت از 11 گذشته است، جمعیت از 500 . در باز می شود « بیژن نامدار زنگنه» طوری بیرون می آید که انگار همین حالا با فریادی از کابوس نیمه شب برخاسته است. سینه به سینه می پرسم:«چه خبره؟» فکر نمی کند که اصلا من را نمی شناسد. می گوید:« کودتا شده» هه... راه می دهم تا برود. ظاهرا از دیدن جمعیت این سوی در خودش را بازمی یابد، دستش را بالا می برد: «پیروزی ما حتمی است» یا جمله ای با این مضمون. مهدی و لیلا را پیدا می کنم. می گویند:« این چی می گه؟»

- نمی دونم به من که گفت کودتا شده. گمونم حالش خوش نیست.

ساعت حدودا یک نیمه شب است. در خیابان مطهری از کنار یک دسته 50 نفره رد می شویم که عکس های محمود احمدی نژاد را به دست دارند و هلهله می کنند. یک تیم مسلح از نیروهای انتظامی آن ها را همراهی می کند. نمی توانیم وارد خیابان فاطمی شویم. خودمان را به ستاد مرکزی میرحسین موسوی در یکی از کوچه های جنوب خیابان زرتشت غربی می رسانیم. درگیری شدیدی اتفاق افتاده گاز اشک آور می زنند. هر سه حالمان خراب شده، یاد زنی می افتم که در یکی از روزهای تیرماه 1378 در تقاطع خیابان انقلاب و دانشگاه روزنامه های لوله شده را آتش می زد و به دست مردمی می داد که در معرض گاز اشک آور قرار گرفته بودند. خودم را به ماشین می رسانم، در را باز می کنم و از روی صندلی دسته ای پوستر بر می دارم، می ریزم کف کوچه. لحظه ای به عکس های میرحسین موسوی خیره می شوم، خنده ام می گیرد و فندک را زیر توده عکس ها می گیرم بچه ها دور آتش جمع می شوند و نفس های عمیق می کشند. تازه بعد ها یاد گرفتیم که می توان به آسانی سیگاری گیراند.

حالا ساعت 3 صبح است دوستانی که در سه منطقه از تهران و در مرکز تجمیع آرای منطقه ای هستند، تلفن می کنند. اطمینان دارند که همه چیز خوب است.

- هه

- باور نمی کنی؟ بیا برات می خونم. مدرسه [...] موسوی 1200 رای، احمدی نژاد 250 رای، کروبی ... رضایی ... مسجد[...] موسوی 700 رای احمدی نژاد 170 رای ... .

... .

گوش نمی دهم. باز تلفن می کنند تا ساعت 5 صبح.

ساعت 15 روزشنبه 23 خرداد است. تمام خیابان مطهری را دود گرفته است. نزدیک اتوبوسی ایستاده ایم که درست وسط تقاطع مطهری و مفتح دارد می سوزد و هر از گاهی با انفجاری، خرده های شیشه را به اطراف می پراکند. خیلی مشکوک به نظر می رسد. انگار کسی اتوبوس را آورده وسط تقاطع پارک کرده و به آتش کشیده است. یکی از همکاران خانم را می بینم که مچ بند سبز بسته است. مادرش را سال 1361 در اعدام های رشت از دست داده است. تا چشم کار می کند شعله های آتش است که هر صد متر زبانه می کشد.

ساعت شاید 19 اما روز، روز 24 خرداد است. جشن پیروزی هواداران احمدی نژاد در میدان ولی عصر تازه تمام شده است. همان که برکشیده کودتا مردم را خس و خاشاک خطاب کرد. با حامد پیاده از مقابل دانشگاه می گذریم. یک دسته 100 نفره با پیراهن های مشکی «حیدر... حیدر» کنان به سمت میدان انقلاب هروله می کنند. چماق های بلند، زنجیر، پنجه بوکس و چاقو دارند. کسی که جلو دار است فریاد می زند:« هر کدوممون 10 تا از این حرمزاده ها رو می کشیم.» بقیه با فریاد حیدر حیدر پا سفت می کنند. عهدی که تا قتل «هاله سحابی» بر آن پای فشرده اند و کوتاه نیامده اند. ما حرف نمی زنیم.

روز 25 خرداد است. ما باز هم حرف نمی زنیم. سر خیابان بهبودی باران می گیرد. خرد خرد می بارد و مردم شعار می دهند:« صل علی محمد / اشک خدا درآمد» چه ذوقی دارند این جماعت خاموش. چند سال پیش تر از این در اردبیل شنیدم که به ترکی آیدین می گفت و ترجمه اش می شد این: «ظلمات انسان را شاعر می کند»

شب است. در دفتر روزنامه ای نشسته ام و با بچه ها دیده هایمان را تقسیم می کنیم. زنده ایم! ترس مان ریخته است. فکر می کنم امروز اگر هیچ نداشت تهرانی ها را صاحب یک خاطره جمعی کرد. طرف مقابل نیروهایش را هفته ای چند بار در دعاهای دسته جمعی هیات رزمندگان و پای مداحی فلان مداح کنار هم می نشانده، در نماز جمعه و در راهپیمایی های حکومتی آنها را به باورِ با هم بودن رسانده است. فرصت داده همدیگر را ببینند و بشناسند، ما اما کجا همدیگر را دیده بودیم؟ کی می دانستیم که این همه ایم؟ 25 خرداد مردم تهران تازه انگار همدیگر را دیده بودند. این خاطره جمعی بمبی است که در نظام اجتماعی تهران 15 میلیونی منتشر شده است. بمبی که انفجارش تکه های پراکنده را متشکل می کند. احساس رضایت و غرور غریبی احاطه مان کرده است. تلفن زنگ می زند. همسرم، لیلاست. از خانه زنگ می زند. خانه ما چند کوچه بالاتر از پایگاه بسیج میدان آزادی است، هه... بود. لیلا گریه می کند. شاهد تیراندازی بوده است، آدم هایی را دیده که پای تیرخورده شان را روی زمین می کشیده اند. خواسته عکس بگیرد. دنبالش کرده اند. همسایه ها نجاتش داده اند. احساس رضایت محو می شود. توی چشم غرورمان خرده شیشه می پاشند.

این ها چیزهایی است که خودم دیده ام. یک هفته گذشته است. ساعت 12 شب است داریم به خانه بر می گردیم. لیلا می خواهد برویم ساختمان پایگاه بسیج را ببینیم.

- من قبلا دیده ام. ناراحتت می کنه. ببینی که چه؟

- یعنی چی که چه؟

- نمی دونم؟

از بلوار صالحی راهمان را کج می کنیم و وارد ولد خانی می شویم. کنار دیوار شرقی پایگاه بسیج جلو می رویم. دیوار و درِ مهدکودکی را که یک زن و دخترکوچکش و چند نفر دیگر و شاید سهراب چند روز قبل جلوی آن کشته شده اند، رنگ زده اند. زیر لب می گویم:« دارها برچیده خون ها شسته اند » دور می زنیم. حالا درِ ورودی پایگاه بسیج روبرویمان است. یک فرقون جلوی در است. تویش آتش روشن کرده اند دستی چند سیب زمینی توی آتش می اندازد. هفت، هشت بسیجی جلوی در سیب زمینی زیر آتش می پزند. آتش گرفته ایم. سرشان را خم می کنند و با چشم های وحشی داخل ماشین را می پایند. دور می زنم و بر می گردیم. چطور... چطور... چطور می توانند؟

این ها چیزهایی است که خودم دیده ام و بسیار بیشتر از این هم هست تا 15 آبان 1388 و بسیار بیشتر از من هم دیده اند. اما ارتباط زنده من و بسیاری مانند من با متن این جامعه ماه هاست که قطع شده است. نمی توانم این ماه ها را بی کم و کاست روایت کنم.

لمس پیل تاریکی

جمهوری اسلامی برای معارضانش بی شباهت به «پیل اندر خانه تاریک» مولوی نیست با این تفاوت که این پیل سر از دیوار برکرده و آنهایی را که از روزن بر او دست می سایند و می آزمایند، می بیند. او به تمام ابزار افکارسنجی، منابع آماری و اطلاعاتی و امکانات تجزیه و تحلیل اتفاقات و پیش بینی آن مجهز است، می داند در میان آنها که او را می آزمایند چه گمانه هایی قوی تر است و چشم انداز آنها که به این میدان درآمده اند، چیست و چه دگرگونی هایی محتمل است. پس می داند چگونه می تواند وانموده ای از خود را به یقین توده معارضانش بدل کند. فرض کنید پیل داستان مولوی آن قدر باهوش بود که هر بار و عندالاقتضا خرطوم، گوش، پشت و پایش را عرضه کند و زمام تصور آنها را که به شناختنش آمده بودند، در دست بگیرد. جمهوری اسلامی نشان داده است که معمولا در این سطح از هوشیاری هست. هر چند در رصدخانه او نیز ضریبی از خطا وجود دارد و بروز این خطاها تا امروز کمک کرده است تا درک متوسطی از آنچه جمهوری اسلامی نام دارد، در افکار عمومی پدید آید.

از سوی دیگر آنها که به شناخت این « پیل تاریکی » آمده اند از ابزارها و منابع شناخت حریف و توان و ضعف خود بی بهره اند. نبض جامعه زیر دستگاه های حریف می زند و تمام حس گرهایی که می توانست پیام های کوتاه و تصمیم ساز را برای معارضان مخابره کند، از کار افتاده است. به همین دلیل اقدام هایشان/اقدام هایمان خطاپذیرتر و کندتر است و قابلیت انعطاف پذیری و سرعت انطباق آن پایین است.

تحلیل هایمان راه به جایی نمی برد چراکه مبتنی بر داده های دقیقی نیست. چرا که ما دیگر توان تولید داده ها را نداریم. اگر چه خیلی ها می توانند پردازشگرهای قابلی باشند اما هیچ مبنای آماری، جامعه شناختی و افکار سنجی ای وجود ندارد تا بر مبنای آن تحلیلی صورت پذیرد و راهکاری ارائه شود. با تحلیل هایمان چیزی نشان نمی دهیم، پز می دهیم. همه ما چشم هامان را با خرده شیشه هایی زیر پلک، در تهران جاگذاشته ایم.

برای پویا شدن جنبش و فتح خاکریزهای تازه ناگزیریم راه هایی برای شناخت آنچه زیر پوست شهر می گذرد پیدا کنیم. شاهد این موضوع آن است که گروه های معارض هر چه زمان می گذرد در تصمیم سازی و گروه های رهبری در تصمیم گیری مردد تر می شوند و به اشتباه می افتند. شاهد دیگر، رویکرد تازه برخی گروه ها (به عنوان یک نمونه طرح نظر سنجی صفحه بیست و پنج بهمن در فیسبوک) برای نظرسنجی از مردم است. هر چند جمعیت مورد سوال و نوع سوال هایی که طرح می شود، کمتر شباهتی به یک نظرسنجی منطقی دارد که نتایجش قابل استناد و اعتنا باشد.

تولیدات رسانه ای ما، محصولاتی هستند که برای عرضه، آنها را در اختیار جمهوری اسلامی می گذاریم. اوست که کنترل اینترنت و گیرنده های ماهواره (رسانه های ما) را در اختیار دارد. ما محصولات رسانه ای انبوه تولید می کنیم اما در عرضه آن با مشکل مواجه ایم. ما تولیدات رسانه ایمان را انبار می کنیم.

هر چند دشوار و ناممکن به نظر می رسد اما باید به شیوه هایی برای کسب داده های موثق از متن جامعه دست پیدا کنیم و نیز باید به راه هایی بیاندیشیم که جریان اطلاع رسانی منحصر به گلوگاه هایی نباشد که کنترل آن در اختیار جمهوری اسلامی ست।

این نوشته پیش تر در سایت تهران ری وی یو منتشر شده است

بازخوانی انتقادی یادداشت اخیر مهدی جامی در تهران ری‏ویو»» فروکاستن ارزش‏های صد سال مبارزه برای تحقق مطالبات شهری و تاویل به‏رای خیابان

2011-03-11T10:59:00.009-04:00

... همیشه ‏‏اختیار خیابان در دست حاکمیت نبوده‏ است. وقتی حتی مردمی که روزهای پیش از انقلاب 57 را به خاطر ندارند، نام پیش از انقلاب خیابان‏هایی را به کار می‏برند که پیش از انقلاب ندیده‏اند، در یک نزاع سیاسی خاموش شرکت می‏کنند که می توان آن را اعتراض به‏‏ارزش‏هایی تلقی کرد که به زعم حاکمیت،جمهوری اسلامی به ‏‏ارمغان آورده‏‏ است.

در سال 1376 و با راهیابی تیم ملی فوتبال ایران به رقابت های جام جهانی شکل حضور مردم در خیابان های تهران به گونه‏‏ای بود که بیم تبدیل شدن آن به یک عمل ضد حکومتی می‏رفت و چه بسا اندیشه کنترل شورش های شهری را در ذهن حاکمیت بیدار کرد. کمتر از دو سال بعد ماجرای کوی دانشگاه باعث شکل گیری اعتراضات خیابانی‏ای شد که دامنه‏‏ آن حتی به ‏‏انتهای خیابان وحدت اسلامی و تقاطع‏اش با خیابان شوش هم رسید. اتفاقی که هنوز در جنبش اخیر رخ نداده ‏است. از موارد مشابه در اسلامشهر و شهرهای دیگر می‏گذرم و به تهران بسنده می کنم. پس از آن همواره در سالروز 18 تیر مفهوم خیابان در تهران کاملا شخصیتی سیاسی داشته ‏‏است.

یک سال بعد و در تشییع جنازه ‏‏احمد شاملو، از دوراهی قلهک تا سه راه ضرابخانه، خیابان شریعتی تهران مملو از مردمی بود که حضورشان به یک حرکت ضد حکومتی تبدیل شده ‏بود و با توصیه برگزارکنندگان مراسم بعد از چند ساعت متفرق شدند। مردمی که عموما به‏‏ آدم ربایی «خیابانی» به مثابه‏‏ انتقام‏گیری یا سرکوب سیاسی نویسندگان دگراندیش اعتراض داشتند. می‏بینید که موارد آن قدر هست که مجبور می‏شوی برای بیان همه‏‏ آنها در هم فشرده‏شان کنی. تجمعات خیابانی جنبش زنان در طول این سال ها نیز خود فصل مجزایی می‏طلبد.

متن کامل این یادداشت

زندان حشمتیه

2011-02-28T16:02:00.001-04:00

این دو کلمه اگر در دوران پارینه سنگی هم کنار هم قرار می گرفت باز چه طنینی داشت:«زندان حشمتیه» دارم به رمز طنطنه ترکیب ها در زبان مغرور فارسی می اندیشم.

نامه‏ به محمد مختاری

2011-02-16T14:56:00.007-04:00

تو در تمام شعرهای جهان یک نفری اما در سرزمین من دوبار کشته می شوی،محمد مختاری!

یک بار تو را می دزدند و می کشند؛ یک بار تو را می کشند و می دزدند. با این همه تو همه ای محمد مختاری محمد مختاری!
بگذار این نامه که برای تو می نویسم به نشانی های نمی دانم، نشانی از همه داشته باشد. در تو، در مرگ تو رازی است که قفل محمد مختاری را از معمای محمد مختاری بودن بر می دارد. تو باعث تکثیر مردی شده ای که دوازده سال پیش تکه تکه شده است.
بین شما چه رازی بود که کلیدش دشنه و گلوله است؟ محمد مختاری محمد مختاری!
با این همه شتاب که تو می روی و دور می شوی این نامه هرگز به دستت نخواهد رسید.
هرگز تمام نخواهد شد
چرا که محمد مختاری محمد مختاری
محمد مختاری
محمد مختاری
محمد ...

طنابیدن با دهان باز

2011-02-07T09:56:00.003-04:00

این شعر را به لیلای عزیزم تقدیم می‏کنم برای غصه های بزرگ و خواب‏هایش که از حضور نامحرم پر است و به همه طنابنده‏هایی که به ترس‏ های ما می‏‏خندند.

مهدی اورند

شعر را اینجا بشنوید.

نه در دمیدن بادی‏ست

نه در کشـیدن فـریادی

حتا در مردن جنازه نیست

کلمات تنها تابوت فکرهای تو را تشییع می‏کنند

سنگریزه‏هایی هستند

که هرشب جای خوابم را می‏انبارند

می‏نویسم تا به سطرهای نامریی‏شان سنجاق کنم

برای خوابیدن است که می‏نویسم

با این همه

با این همه کلمه که بالش زیر سرم کرده‏ام

شب‏ها دچار بدخوانی‏ام

حال دست چپم خوب نیست

به سرش زده بیچاره می‏خواهد جای دهانم را بگیرد

بگیرد که چه؟

چه کسی کلمات را از دیوارهایی که دور خودم تنیده‏ام می‏تراشد؟

هزار و سیصد و چند سالگی‏ام را با اسب در تهران تاخت می‏زدم که بمیرم

نمی‏دانستم با دست خالی بر‏می‏مرگم

چیزی را از دست نداده‏‏ام

اگر چیزی هم به دنیا اضافه کرده‏باشم

فاصله‏ای‏ست که بین خودمان گذاشته‏ام

فقط به اندازه‏ای که بشود خوابید

عمیق‏تر زندگی می‏کنم

جامعه نیستم

که روی زمین بایستم و

به آن فحش بدهم

چه تاخت می‏زدنی‏ست در تهران

ستارخان

در رختخواب خیابانی دراز از عفونت پاهای پیاده‏روی می‏میرد

و تاریخ

برای دوره‏گردی ما

کش می‏آید

که هیچ‏اش کناره نیست

آی تهران بی سر و ته

تو چرا آدم نمی شوی؟

باز این چه شورش است که در خلق عالم

نمی‏شوی؟

مرگ کوچه های تو را جارو می‏کند

شهر لعنتی

به خودت بیا

مرا هم بیاور

بگذار دست زیر دامن چینی گلدار تو پیدا کنم

نافت را

که با خون بریده‏اند

میدان‏های کشتارگاه را

به اتفاق‏هایی که در شعرهای شاملو از اسب می‏افتند بگو

ما از سرما می‏لرزیم

نه از ترس

ما که سرهایمان را در گریبان اخوان فروکرده‏باشیم

که آخر عمری درویش‏ایم

ما کلـمات تراش‏خورده شـاعران حماسه‏سـرا نیستیـم

که روی پای بریده تو بایستیم

چرا کسی نمی‏گوید

سه پشت ما را به خاک رسانده‏است

در میـدان‏های خاکستـری

شیخ شعبان قزاق جعفری

دیگر چیزی برای از دست دادن نداشته‏ام

فقط چند قدم برداشته‏ام

می‏خواستم جایی بمیرم

که دست هیچ تنابنده‏ای را نفشارم

اما مگر می‏گذارند

این همه طنابنده

که بخوابم

گلویم را می‏فشارند که بگویند پای‏دارند

دارند چطور سپیدار می‏کنند

این همه را

که از سپیدار

دارند

مثل عصای پیرمرد

که در خاک ریشه کرد

دوباره

دارند

که سپیدار می‏شوند

طنابیدن با دهان باز که از آن خنده بالا می‏رود را باش

باش تا صبح را بدمند

در بوق‏های شادی

آنچه درباره شمس آل احمد از یاد من نمی رود »» اعترافات خود/نا خواسته یک نویسنده مرده

2010-12-06T20:12:00.004-04:00

نوشتن درباره شمس آل احمد ضروری است اما برای گرداندن سنگ این ضرورت شوقی درکار باید که نیست و نوشتن، سربازی نیست، اجباری نیست؛ نوشتن است.

در تهران، چند سال قبل برنامه بزرگداشتی برای جلال آل احمد برگزار شد. تابلوهای تبلیغاتی تمام خیابان ها را پر کرده بود. این یعنی جلال آل احمد در تهران فقط بزرگراه نیست، میدان است، میدان گاه است. حوزویان هم او را می خوانند، چپ ها، راست ها، روشنفکران دینی و سکولار و قلندر و لوطی و عیار و طرار. جلال آل احمد برای دکه و دکان همه، چیزی دارد، نوشته ای، حدیثی، آیه ای، حتا عکسی با کلاه و سبیل برای فلان ناشر و عکسی با عصا و ریش و شانه های خمیده ای که تنها عبایی کم دارد برای دیگری. این حاصل زندگی در زمانه ای ژله ای ست. زمانه جریان های سیاسی و اجتماعی که رقابت های تنگاتنگی برای محکم کردن پایگاه خود دارند و در این زمانه بعید نیست از پای منبر «مسجدجامعی»یِ سبزه میدان به دفتر حزب توده و از آن به «نیروی سوم» و از آن به قم و از قم به حج رفتن.

وقتی آن قدر مطرح شده ای تا جوان تر ها که به دیدنت می آیند گیوه به پا کنند و سیگار وینستون خود را در هزار جیب پنهان بتپانند و سیگار اشنو بکشند تا بگویند و با ادبیات خودت که:« رئیس،ما هم رونوشت برابر اصل حضرتت هستیم» این هم بعید نیست که جریان های سیاسی و اجتماعی که هنوز رقابت های تنگاتنگی برای محکم کردن پایگاه خود دارند به بخشی از فرایند دگردیسی تو دست برد بزنند و عکسی و نوشته ای و از همه «خسی در میقات تو» مختصری برای بزک کردن چهره خود بردارند. اما حساب «شمس» حساب دیگری است. او وانهاد تا زحمت دست برد را کم کند. همین چندی پیش از مرگ او، خبرگزاری فارس گله کرد که مسوولین به عیادتش نرفته اند و رجانیوز نالید که در حقش کوتاهی شده است।. نوشتن درباره شمس آل احمد ضروری است تا بتوان نشان داد چه اتفاقی می افتد که متصدیان سانسور، سنگ نویسنده ای را به سینه می زنند که 33 سال پیش در سومین شب از شب های شعر انستیتو گوته به سانسور دولتی تاخته و بار سکوت انسان را از گردن خویش بیرون کرده بود. اما نوشتن سربازی نیست، اجباری نیست، شوقی باید که نیست. مثل او کم نیست.

مدیران مطبوعات بسیار علاقه داشتند که در سالمرگ های جلال آل احمد مصاحبه ای با شمس منتشر کنند. اما شمس چیزی برای گفتن نداشت هرچه بود در «از چشم برادر» گفته بود و در این سال های آخر از گفتن درمانده بود. اما با سردبیر همیشه نمی شود از سر «نه، نمی شود» در آمد. آنها که شمس را در سال های اخیر دیده بودند، می دانستند که حرف هایش دیگر نه مستند است و نه در پاسخ به سوالی که از او می پرسی. این را بار دومی که برای مصاحبه با او به خانه اش در سعد سلمان، حوالی توحید رفتم فهمیدم. اردیبهشت 1384 بود و چیزی به پایان دولت اصلاحات نمانده بود اما اینکه روزنامه اعتماد در سال 1386 چگونه با او مفصل به گفت و گو نشسته بود، جالب است.

پیش از آن هم با شمس گفت و گو کرده بودم. سال 1380 یا 1381 بود و هفته نامه ای منتشر می شد به نام «سپیده». آن روزها شمس سرحال و سردماغ بود. پر می گفت و البته اغلب خاطره هایش را و چیزی در خاطره های او بود که عجیب بود. اگر حالا به مجموعه نوارهایی که در گفت و گوها پرکرده بودیم دسترسی داشتم می شد صدای خودش را در ادامه این نوشته گذاشت. اما صدای او در جعبه مقوایی، جایی مانده است که همه چیز آنجا مانده است. این بخش از خاطرات او مجال انتشار نیافت و حالا که مجال خود شمس هم تمام شده است، سعی می کنم بی کم و کاست اینجا بنویسم به همان نوشتن آن اکتفا کنم. گویا از اینجا به بعد این شمس آل احمد است که روایت می کند.

چند سال قبل بود [ چند سال قبل از 1380 یا 1381،چه فرقی می کند در تاریخی که فنا کرده ایم یک سال چشم گاو هم نیست] کسی به من مراجعه کرد. نام و نشان داد و گفت که ناشر است و تازه کار است و می خواهد در حوزه تاریخ معاصر کار کند. پیشنهادش این بود که قرار دادی با من ببندد برای نوشتن آنچه از تاریخ معاصر می دانم. به ویژه در مورد جریانات سیاسی و افراد سرشناس از میان سیاست مداران و اهالی فرهنگ و هنر و روابط آنها و پیدا و پنهانشان. پول خوبی پیشنهاد داد و گفت آماده است بخش اعظم این پول را هم در آغاز بپردازد. خانه ای را در گیلان مهیا می کند برای آرامش من در روزگار نوشتن با خدمه و ... طوری که محتاج چیزی نباشم تا مخل به یاد آوردن و نوشتن باشد. موضوع برایم نامنتظر بود. چه در ایران و میان ناشران ایرانی این، چیز بدیعی بود. موضوع را با دعایی [مدیر روزنامه اطلاعات] که دوستم بود در میان گذاشتم. خندید و گفت:« این که می گویی از بچه های اطلاعات است.» خیالم راحت شد که دعایی طرف را می شناسد. قرار و مدار کار را گذاشتیم و من به گیلان رفتم. خانه مرتبی تدارک دیده بودند حوالی رشت و دو خانم خدمتکار پذیرایی می کردند و من محتاج چیزی نبودم. ناشر هم گاهی سری می زد و پولی بابت حق التحریر می پرداخت و نوشته ها را برای حروفچینی می برد. یک روز هم گفت: «استاد هوا اینجا برای شما مناسب نیست و رطوبتش زیاد است. بقیه کار را در خانه ای نزدیک اردبیل تمام کنید برای شما بهتر است.» خلاصه تا کار تمام شود من دو شهر دیگر هم رفتم و آخرین جا خانه دور افتاده ای بود نزدیکی های مرز بازرگان. چند هزار صفحه A4 سفید را نوشته بودم و چیزی نمانده بود از آنچه خودم دیده یا از دیگران شنیده باشم که در آن نوشته نیاورده باشم. یک تاریخ کاملی بود با جزییات و مخصوصا درباره آدم ها از کله گنده های حزب توده گرفته تا نویسنده ها و شاعران و روابط آنها با خودشان و جریان های سیاسی و ... تا مقطع انقلاب. کار بعد از چندین ماه تمام شد و من در این مدت یکی دوبار به تهران آمدم. آخرین نوشته ها را که تحویل دادم و قسط آخر را گرفتم دیگر این آقا را ندیدم. چند ماه گذشت و نه از نمونه های حروفچینی شده خبری شد و نه از انتشار کتاب. با دعایی تماس گرفتم و گفتم: «این همکار شما رفت و پیدایش نشد.» گفت: «کدام همکار؟» گفتم فلانی. و شرح ماجرا را گفتم. دعایی دوباره خندید و گفت: «من که گفتم طرف از بچه های اطلاعات است.» گفتم: «خب برای همین سراغ تو آمدم.» آن وقت تازه دعایی توضیح داد که منظورش وزارت اطلاعات بوده نه روزنامه اطلاعات.

آیا تاریخ معاصر به روایت شمس آل احمد روزی منتشر خواهد شد؟ یا آن طور که خودش با خنده می گفت تنها به کار وزارت اطلاعات و صفحه «نیمه پنهان سیاست گذاران فرهنگ و هنر» روزنامه کیهان که آن روزها هنوز منتشر می شد؛ می خورد؟ حالا که شمس مرده است و سید محمود دعایی زنده آیا بر این روایت چیزی خواهد افزود؟

هرچند در بازنویسی این خاطره از قول شمس آل احمد به نوار صدای او دسترسی نداشته ام اما مطمئنم که شرح ماجرا و ترتیب روایت همین بود. چه خود آن را یک بار از نوار به کاغذ منتقل کرده ام و چند بار با دوستان مختلف این بخش از روایت شمس را گوش کرده ایم. اما برای آنکه خطایی در میان نباشد از نوشتن نام و نشان کسی که به شمس مراجعه کرده بود، نام دقیق محل هایی که شمس در آنجا مشغول نوشتن خاطرات خود بوده، تعدا صفحات متن دست نویس و تاریخ دقیق واقعه را که شمس آل احمد دقیقا ذکر کرد اما من در یادآوری دقیق آن تردید دارم؛ خودداری کرده ام. بیشتر نوشتن از نمونه های شمس آل احمد ضرورتی است اما برای گرداندن سنگ این ضرورت شوقی درکار باید که نیست و نوشتن، سربازی نیست، اجباری نیست؛ نوشتن است.

14ماه از انتظار افتادن پرده سیاست‌ های پنهان جمهوری اسلامی می گذرد»»» کارت های افشاگری در دست سیاست ورزان و نقش بازیگران بیرون از بازی

2010-11-29T18:05:00.002-04:00

این نوشته پیش تر در تهران ری ویو منتشر شده است

رازناکی سیاست و پرده پوشی اهلش در تمام حکومت ها و تا بیرون مرزهای تعدی به حقوق شهروندان امری معمول و گریزناپذیر است؛ اما در جوامعی که حیات اجتماعی و فرهنگی مردم بر بنیان استبدادی دیرسال می بالد، فاش گفتن و دلخوش داشتن تنها، ویژگی قلندران است و پوشیده داشتن و در سایه نقاب های لایه لایه نشستن و نامحرم شمردن مردم، به یگانه منش اهل سیاست بدل می شود؛ تا آنجا که باور به پوشیده داشتن حقیقت حتی بر باور فاش گفتن و دلخوش داشتن چیره می شود. اگر حلاج حقیقتی را فریاد می کرد لاجرم بر دار شد و اگر حافظ در سرمستی می سرود «فاش می گویم و از گفته خود دلشادم» جایی دیگر سرخورده به کنجی می نالید که «حافظ اسرار الهی کس نمی داند، خموش!» و سعدی «دامن از گفته های پریشان» فرومی شست. خلاصه آنکه در سرزمین ما پنهان کاری های مصلحت اندیشانه و خاموشی گزیدن های عافیت طلبانه منش قاهر اهل سیاست است و شاید عادت ثانویه همگان؛ و از آن سو جزیه فاش گفتن، دار است و اگر نباشد تهمت خیانت و لاف و دروغگویی. بی دلیل نیست ما با تاریخی سروکار داریم که زوایای پنهان آن بیش از واضحات است. حتی در مقام تاباندن نوری به این زاویه های تاریک، همواره از پشت پرده ها حرف می زنیم بی آنکه بدانیم در حرف هایمان پشت پرده های بسیاری طرح می کنیم؛ با استعاره رمز می گشاییم و با کنایه به معماها پاسخ می دهیم و هر کس که می میرد زندگان می گویند: «دریغ! چه حرف های ناگفته که با خود به گور می برد!»
هدفم از طرح این موضوع آن است تا شاید نگاه به سخنان اخیر میرحسین موسوی و اشاره او به بازگویی وقایع جنگ و دلایل استعفایش از مقام نخست وزیری را تا آنجا که می شود از جنجال بی حاصل میان نگاه های سیاه و سفید، آزاد و در زمینه ای خاکستری طرح کنم. نگاه آنها که به دلیل شکیبایی بسیار در رازداری تاریخ سیاسی دهه اول انقلاب بر او می تازند و آنها که متعصبانه و محافظه کارانه سکوت و خویشتنداری او را به درایت و انتظار دمیدن فرصتی مناسب تعبیر می کنند و منتظرند تا روزی آتشفشان خاموش او بساط استبداد را در هم پیچد.
وزنه افشاگری و انتظارهای برنیامده
گویا گروه نخست فراموش کرده اند 4 سال پیش و در شرایطی که جامعه تا این اندازه گرفتار تنش و تشتت نبود انتشار نامه آیت الله خمینی درباره پذیرش قطعنامه 598 از سوی هاشمی رفسنجانی چه تبعاتی به دنبال داشت(1) تا جریان حاکم نشان دهد سخن گفتن از واقعیت های تاریخی در سیطره حکومتی که در باب قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات حتی به لحاظ صورت و شکل از حکومت های مترقی دنیا 200 سال عقب مانده است هزینه های بسیار خواهد داشت. (2) ما در جامعه ای زندگی می کنیم که حتی قانون انتشار و دسترسي آزاد به اطلاعات با تعابیر خاص و محدودکننده جمهوری اسلامی و نه شکل مترقی آن به یک سالگی هم نرسیده است. (3) در چنین جامعه ای با آن زیربنای فرهنگی و این شرایط پیچیده، انتظار گفتن هر سخنی از سوی سیاستمداران، انتظار درآمدن آنها از جامه رهبری سیاسی و پوشیدن خرقه قلندران و برآوردن عربده بر سر کوچه و بازار است. از این منظر میرحسین موسوی نمی تواند و نباید دست به افشاگری بزند و با این کار جریان اعتراضی را با دست خود به لبه پرتگاهی ببرد که ماشین قدرت نظامی و تبلیغاتی جمهوری اسلامی تیغه روبنده خود را بر زمینش استوار کرده است و می غرد.
گروه دوم نیز گویا نمی دانند فرصت فرارسیده و دیریست که فرا رسیده است. آنچه تمام ساختارهای سیاسی مردم سالار در دنیا درباره انتشار اخبار و حقایق و افشای پشت پرده ها بر آن اتفاق نظر دارند این اصل است: «هرگاه درخواست عمومی برای آزادسازی اطلاعات ارجحیت یابد، شکل‌های دیگری از اطلاعات نیز آزاد خواهندشد.» (4) زنگ درخواست عمومی در ایران برای گفتن حقایقی که 30 سال مردم در آگاهی بر آن نامحرم انگاشته شده اند، دیریست به صدا درآمده و امروز بسیاری به دلیل طرح گوشه ای از این حقیقت ها اعدام شده اند؛ در زندانند یا در جایی از جهان آواره اند. میرحسین موسوی با داعیه مردم سالاری حالا باید به این درخواست عمومی تن دهد؛ پیش از آنکه فرصت تاریخی ای که با نثار خون معترضان پدید آمده چون ابری در برابر باد، پاره پاره و مضمحل شود.
اکنون بر سر دوراهه ایم. میرحسین موسوی می تواند و باید سخن بگوید یا همچنان باید مخاطبان خود را در انتظار و مخالفانش را در خوف و رجا نگهدارد؟ و با کارت های برنده ای که نمی دانیم چیست بازی کند؟
خستگی تماشاگران از تماشای یک بازی درازدامن
بازی با کارت افشاگری در سی سال گذشته بازی درازدامنی ست. هرچه حاکمیت، رسانه های عمومی را محدودتر سازد، مردم را نامحرم تر بداند و خود را در حصار امنی قرار دهد که در پس آن نیازمند پاسخگویی به مردمان خود نباشد، ناخواسته امتیازهای افشاگری را در میان حلقه وابستگان خود ـ که درون همین حصار امنیتی زیسته و حکم رانده اند - بیشتر توزیع می کند. بی جهت نیست که سال هاست در ایران همه لاف افشاگری می زنند؛ از ورزش گرفته تا سیاست، فرقی نمی کند. آنها در واقع از بار مسئولیت های انباشت شده رسانه های مستقلِ ناموجود و مردم پرسش گرِ دست و دهان بسته، چیزی برمی دارند و برای عرضه اش بازارگرمی می کنند و سر آخر نیز این کالای مرموز سیاسی باز تا اطلاع ثانوی به فروش نمی رسد و دست ناخورده به انبار جنگ سرد سیاستمداران بازمی گردد.
قصد ندارم این داستان را از ابتدا روایت کنم. از آنجا شروع می کنم که تهدید به افشاگری در انتخابات دهم ریاست جمهوری شکلی دیگر پیدا کرد.
اگرچه هشدار میرحسین موسوی درباره اعلام دلایل استعفایش از مقام نخست وزیری در سال 1367 نخستین تهدید رسمی به افشاگری در روزهای مبارزه انتخاباتی بود و او در جمع دانشجویان دانشگاه گیلان (27 اردیبهشت1388) و در پاسخ به سوالی در این باره گفت: «امیدوارم دوستانی که با هم ارتباط دارند، دیگر این سوال را نپرسند؛ زیرا مجبور خواهم شد ابعاد دیگری از این استعفا را بشکافم که به نفع این دوستان نخواهد بود.» (5) اما این محمود احمدی نژاد بود که در فاصله کمتر از دو هفته تهدید خود را عملی کرد. او در یکم خرداد 1388 و در جمع هوادارانش، که در ورزشگاه شهدای هفتم تیر گردآمده بودند، تهدید کرد: «ناگفته‌هاي چهار سال گذشته را در مناظره‌هاي انتخاباتي مي‌گويم تا بسياري از مسائل براي مردم روشن شود.» (6) او این تهدید خود را در مناظره های انتخاباتی عملی کرد و بیش از آن حتی درباره نزدیکان شخصیت های سیاسی حامی موسوی نیز مسائلی را مطرح کرد که نشان داد او و جریان سیاسی همراهش در عمل به این تهدیدها نه تنها مصونیت دارند که مورد تشویق نیز قرار می گیرند.
این نکته مهمی ست که در طول 14 ماه گذشته همواره حامیان حاکمیت در افشاگری های خود حتی آشکارا به ورطه افسانه سرایی درافتاده اند؛ اما جریان سیاسی معترض پا از اقامه تهدید به افشاگری فراتر نگذاشته است. در طول 14 ماه گذشته منتقدان حاکمیت وزنه افشاگری را بسیار دست به دست کرده اند. نگاهی به این تهدیدها کافی ست تا از حجم ناگفته های اهالی سیاست ایران تخمینی به دست آید. کمتر از 4 ماه پیش مهدی هاشمی، فرزند رئیس مجلس خبرگان رهبری پس از اوج گیری تهدیدهای قضایی در بیانیه ای خطاب به قوه قضاییه و دولت جمهوری اسلامی به آنها توصیه کرد: «به فکر روزی هم باشند که صبر اینجانب به سرآید و مطالبی را که از عقبه این سناریوسازی‌ها می‌دانم و مایل نیستم برملا شود، برملا گردد.»(7) مهدی کروبی یکی از رهبران جریان اعتراضی به دفعات اعلام کرده است در صورت تداوم فشارهای سیاسی ناگفته های خود را به زبان خواهد آورد. آخرین بار این تهدید را در نامه ای به احمد جنتی و در پاسخ به ادعاهای او به کار برد.(8) او حتی پس از ماجرای 14خرداد1389 و ممانعت هواداران حاکمیت از سخنرانی نوه آیت الله خمینی در مراسم یادبود او، در نامه ای به سیدحسن خمینی نوشت: «چنانچه نیروهای خبیث پشت پرده از تکرار این گستاخی ها پرهیز و خودداری نکنند، جفاها، ستم ها و فشارهایی را که به مرحوم حاج سید احمد آقا وارد کردند همچنین افراد و اشخاصی که برای تحقیر و توهین به فرزندان آن عزیز سفر کرده وصیت دست کاری شده منتشر می کنند از حوادثی که بر او رفت برای ملت شریف ایران و همچنین آیندگان روشنگری خواهیم کرد.» (9)
همچنین در جریان حمله سازمان یافته گروهی از هواداران حاکمیت به خانه مهدی کروبی در اسفند 1388، همسر او در مصاحبه ای به عقلای حکومت توصیه کرد: «دست از این روش های بدوی برداشته و اوضاع را از اینکه هست وخیم تر نکنند و مطمئن باشند در صورت تداوم این امور جاهلانه، نکات گفتنی بیشماری برای محرمان اصلی انقلاب که مردم هستند خواهم داشت.»(10) او و مهدی کروبی این نوع تهدیدها را به دفعات طرح کرده اند. یک ماه پیش نیز الیاس نادران، نماینده اصولگرای منتقد دولت و یکی از اعضای کمیته حقیقت‌یاب وقایع کوی دانشگاه و مجتمع سبحان، اعلام کرد: «واقعاً جای تأسف و گلایه دارد که ابعاد این پرونده پس از ماه‌ها گذشت از حادثه صورت گرفته، هنوز برای مردم باز نشده است. اگر مسئولین در رابطه با آن حادثه اظهار نظر نکنند، اسناد و مدارک خود را شخصا در اختیار رسانه‌ها قرار خواهم داد.»(11) و ده ها مورد دیگر که ذکر تمام آنها حرف را به درازا می کشاند تا اینکه میرحسین موسوی چندی پیش در جریان یک سخنرانی پس از 14 ماه، این دور تهدید را کامل و بار دیگر اعلام کرد: «بنده هنوز لب به سخن درباره دهه اول انقلاب باز نکرده ام و هیچ گاه هم میل نداشته ام در این باره صحبت کنم ولی ظاهرا مجبورم در صورت ادامه این تحریف ها برای دفاع از رزمندگان سلحشور و مدیران برجسته ای که در این میان سهمم عمده داشتند ناگفته های خود را بگویم و نیز بگویم که استعفای سال ۶۷ بر سر چه بود.»(12)
خواست عمومی بیرون از میز بازی
چنانکه گذشت تمامی تهدیدهای معترضان حکومت به افشاگری،تهدیدهایی مشروط است . طرح شرط هایی از این دست و استفاده بازدارنده از حقایق ناگفته برای دفع فشارهای سیاسی از سوی مهدی هاشمی، مهدی و فاطمه کروبی و نیز دلایل میرحسین موسوی این گمان را تقویت می کند که همچنان خواست عمومی جامعه برای روشن شدن تاریخ پرابهام جمهوری اسلامی از سوی دست اندرکاران امروز و دیروز حکومت، خواستی دست چندمی ست و وزنه افشاگری برای شفاف شدن میدان دید مردم به کار گرفته نشده بلکه ابزاری در تک و پاتک های سیاسی دو جناح درگیر در درون حاکمیت است. پرتاب کنندگان وزنه افشاگری گویا اصلا به این موضوع اهمیتی نمی دهند که طرح کنایه آمیز گوشه ای از حقیقت، تا چه اندازه فضا را برای حدس و گمان باز می کند و چقدر می تواند بر شکل گیری برداشت های غیرواقعی از حقیقت مکتوم، موثر باشد. تنها توجه به تهدید درباره افشای آنچه بر سیداحمد خمینی رفته، کافی ست تا روایت های ساختگی و داستان های عجیب و غریب درباره مرگ پرابهام او در ذهن جامعه ای شکل گیرد که همواره از دانستن حقیقت محروم بوده و به همین دلیل قصه پرداز شده است و کم کم راه رسیدن به روایت های درست تاریخی را مسدود کند.
اینها همه در ضرورت بازگویی حقیقت است؛ اما در این تحلیل ها نباید موقعیت خاص سرزمینمان را فراموش کنیم. در سرزمینی که نماینده مجلس آن بر اساس اصل هشتاد و چهارم قانون اساسی «در برابر تمام ملت مسئول است و حق دارد در همه مسایل داخلی و خارجی کشور اظهار نظر نماید» و براساس اصل هشتاد و ششم قانون اساسی «در مقام ایفای وظایف نمایندگی در اظهار نظر و رأی خود کاملاً آزادند و نمی‌توان آنها را به سبب نظراتی که در مجلس اظهار کرده‏اند یا آرایی که در مقام ایفای وظایف نمایندگی خود داده‏اند تعقیب یا توقیف کرد‏» به رغم هشدارهایش نسبت به ارائه اسناد و مدارک خود درباره فاجعه ای ملی تعلل می کند، پیداست که منتقد خارج از حیطه قدرت برای طرح ناگفته ها تا چه اندازه در تنگناست و حکم زبان گشودنش، انداختن جرقه آتش در انبار باروتی ست که سی سال در انتظار انفجاری بزرگ خود را گرم کرده است و معلوم نیست میدان انفجارش تا کجا گسترده خواهد بود.
اما در یک بازی سیاسی باید به امتیازهایی که کاربست وزنه افشاگری از حریف می گیرد نیز توجه کرد و از این منظر اجازه داد تا کارت های افشاگری در فضایی سیاست ورزانه، نه هیجان آلود، دست به دست شوند. تهدیدهای جناح منتقد به شکل بی سابقه ای حاکمیت را وادار به کاربست متقابل این وزنه کرده است. اگرچه حاکمیت در 30 سال گذشته با تهمت و افترا و دروغ بستن به مخالفان بیرون از قدرت خود به نام افشاگری، به هتک حرمت و حیثیت افراد و جریان های سیاسی پرداخته است که نمونه روشن آن را می توان در صفحات «نیمه پنهان سیاستگذاران فرهنگ و هنر» روزنامه کیهان و برنامه «هویت» صدا و سیما دید اما در یک سال گذشته این ترفند را برای عناصری به کار بسته است که تا 23خرداد سال پیش مورد تایید شورای نگهبان بوده اند. هر چه جناح منتقد در کشیدن پرده ها و نمایاندن پشت آن تعلل کرده است، حاکمیت تمام توان خود را بر افشای پشت پرده منتقدان صرف کرده و در آن هیچ ملاحظه ای را که قواعد بازی سیاسی را محترم بشمارد، لحاظ نکرده است. این واکنش های عصبی نظیر دادگاه های فرمایشی و اعترافات تلویزیونی، انتشار مشکوک فایل صوتی سخنرانی معاون وزارت اطلاعات برای نمایندگان استانی وزارتخانه و افشاگری درباره فعالیت احزاب اصلاح طلب و شخص موسوی خوئینی ها، برنامه های تلویزیونی نظیر «دیروز، امروز، فردا» و در آخرین مورد ادعای عجیب و غریب احمد جنتی در افشای پرداخت یک میلیارد دلار به رهبران جنبش سبز و قول پرداخت 50 میلیارد دلار دیگر از سوی کشورهای غربی، فرصت های برد یگانه ای را برای منتقدان فراهم می کند.
غفلت تماشاگران از پیشنهاد بازیگر اصلی
اما بحث بر سر افشا یا مکتوم داشتن وقایع تاریخ سیاسی دهه اول انقلاب با سخنرانی میرحسین موسوی در جمع گروهی از فعالان سیاسی در شهرستان کرج دوباره طرح شده است. ما عموما تنها به عنصر تهدید در این سخنان توجه کرده ایم و عناصر پیشنهادی آن برای بازخوانی تاریخ در هیاهوی رسانه ای مغفول مانده است.
به گزارش سایت کلمه «نخست وزیر دفاع مقدس سخنان خود را درباره تحریف تاریخ انقلاب اسلامی به ضمیمه های حجیم روزنامه های دولتی در آستانه ۲۲ خرداد مستند کرد و گفت: ضمیمه هایی که در این باره منتشر شدند بهانه خوبی ست که جنبش سبز یک بار در کنارهمه فعالیت های خود به صورت واقع بینانه ای با تاریخ سی سال گذشته روبه رو شود و با تحقیقات مستقل به این مساله بپردازد.»(13) این نکته ای بود که در سایه تهدید به افشاگری از دیدها پنهان ماند.
بازانتشار متن دلایل استعفای میرحسین موسوی از مقام نخست وزیری(14) ، چند روز پس از این سخنرانی در سایت رسمی ابوالحسن بنی صدر، اگر اقدامی هماهنگ با رهبران جنبش در داخل ایران بود یا اقدامی کاملا مستقل، نشان داد نه تنها سیاست مداران جمهوری اسلامی در گفتن حقایق به مردم تعلل می کنند بلکه فرهنگ مسلط بر پژوهشگران و تحلیل گران ما نیز باعث شده تا از حداقل ظرفیت ها و امکانات موجود در این فضای بسته بهره برداری نکنند. ما برای درخواست انتشار متنی پیش منتشرشده، این همه نیروی تبلیغاتی خود را در فضای مجازی بسیج کردیم حال آنکه با تحقیقی مستقل، امکان دسترسی به این نامه فراهم می شد.
تردیدی نیست اگر دلایل این استعفا در هنگام ارائه آن مورد تحلیل قرار می گرفت قطعا امروز ما مسیر متفاوتی را در طول دو دهه طی کرده بودیم؛ اما امروز نیز فرصت تازه ای پدید آمده است. اگرچه ابوالحسن بنی صدر با بازانتشار این نامه، بار انتشار آن را از دوش میرحسین موسوی برداشته، اما بار سنگین تری بر دوش او و تحلیل گران و نظریه پردازان جریان اعتراضی نهاده است. امروز دیگر میرحسین موسوی در برابر پرسش از دلایل استعفای خود نیست تا پاسخ به آن را چون وزنه افشاگری دست به دست کند؛ او حالا در برابر پرسش های دقیق تر و عمیق تری قرار دارد که انتشار این نامه به وجود آورده است. او به سنگینی این بار، از پیش آگاه بوده و جنبش اعتراضی را به کمک خود فراخوانده است. تمام اتفاقات یک سال گذشته به قول او «بهانه خوبی ست که جنبش سبز یک بار در کنار همه فعالیت های خود به صورت واقع بینانه ای با تاریخ سی سال گذشته روبه رو شود و با تحقیقات مستقل به این مساله بپردازد.» ضرورتی که بیش از مرافعه اهل نظر بر سر بازی ای با کارت های افشاگری، که اهالی سیاست آن را پیش می برند، اهمیت دارد. ما نباید فراموش کنیم در بازی دیگری نقش آفرینیم؛ بازی با کارت هایی که اهل سیاست آنها را کنار گذاشته اند. ما باید این کارت ها را پیدا کنیم و آنها را واداریم تا کارت های ما را نیز روی میز بازی بگذارند. همچنان که نباید این سخن «نیچه» را نیز فرامموش کنیم: «در حقیقت و جست وجوی حقیقت، نكته ای نهفته است و اگر انسان در این كار، حقیقت را برای نیكوكاری نخواهد، شرط می بندم كه هیچ نخواهد یافت!»

پانویس ها:
1- گزارش جامعی از واکنش ها به انتشار نامه خمینی از سوی هاشمی را اینجا بخوانید. http://www.less10.mihanblog.com/post/446
2- http://www.hamshahrionline.ir/news-79316.aspx
3- ابلاغ تصویب این قانون در بهمن ماه گذشته اینجا http://www.dolat.ir/NSite/FullStory/?id=186634 و متن کامل این قانون را اینجا http://www.hooghooghdan.ir/law/index.php?pid=9 ببینید.
4- همان 2
5- http://new.parlemannews.net/index.aspx?n=889
6- http://gostareshonline.ir/iran-news/4999-2009-05-22-16-53-15.html
7- http://www.khabaronline.ir/news-56515.aspx
8- http://www.sahamnews.org/?p=1476 و http://www.sahamnews.org/?p=5458
9- http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2010/06/100606_u03-karroubi-khomeini-khamenei.shtml
10- http://www.sahamnews.org/?p=1332
11- http://www.rahesabz.net/story/17628/
12- http://www.kaleme.com/1389/05/04/klm-26859
13- همان 12
14- http://enghelabe-eslami.com/%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/1933-------------67---.html

محمود احمدی نژاد؛سقوط «بر»بام بلند هوچی گری

2010-08-12T17:13:00.004-04:00

آلبر کامو رمانی دارد با نام سقوط که خانم شورانگیز فرخ آن را به فارسی برگردانده است.رمانی که در آن وکیلی بلند پایه از پاریس سقوط تدریجی خود را برای ملوانانی که در میکده ای آمستردامی می نوشند، شرح می دهد. او در بخشی از گفته های خود ماجرایی را شرح می دهد و از آن به فروغلطیدن خودش در گودال تظاهری عوامفریبانه یاد می کند. ماجرا چنین مضمونی دارد. وکیلی معروف در کنار خیابان می ایستد و چون نابینایی بخواهد از عرض خیابان عبور کند دست او را گرفته و با محبتی مثال زدنی او را از خیابان می گذراند و بعد، در آن سوی خیابان به احترام نابینا کلاه از سر بر می دارد. هولناکی این رفتار را او بعدها کشف می کند وقتی با تحیر به ملوانان مست توضیح می دهد که او مرا نمی دید پس من برای چه کسی کلاه از سر بر می داشتم. برای مردمی که مرا می دیدند و من می خواستم با تظاهر به تواضعی فریبنده فریاد بزنم: اینک من! البته شرح کامو شیواتر از اتکای من به حافظه است .اما با دیدن این عکس محمود احمدی نژاد که در آن برای دختران نابینا دست تکان می دهد یاد این بخش از رمان «سقوط»افتادم. منتقدان بسیاری بر این عقیده اند که کامو در این رمان رندانه با ترکیب نام ژان پل سارتر و پدرش او را سقوط کننده قلمداد کرده است.آیا احمدی نژاد یک سقوط کننده است ؟ بی شک. اما از فراز کدام مرتبه؟ یا بر فراز کدام گودال؟

بمیر بگذار ما در جهانی زندگی کنیم که اجنه در آن مرده اند

2010-08-04T17:51:00.001-04:00

خاموش باش خنیاگر خیانت و خفت صدای تو روحمان را تهی می کند. تو همه را شرمسار کرده ای. تو ما را از عشقی که به خودمان داشته ایم سرشکسته کرده ای تو با ما چه کرده ای. گورت را گم کن از حافظه ام از حافظه پدر و مادرم بگذار بی آنکه نام تو را دانسته باشیم بمیریم. بگذار بمیریم بی آنکه بدانیم تویی هم در جهان بوده ای. پیش از تو دیوانگان بسیاری بر ما حکم کرده اند اما تو همه میراث ما را فرسوده ای تو نه چنگیزی نه بیابان گردان سلجوقی که نیشابور را ویرانه کردند تو ذهن نیشابوری ما را ویران کرده ای تو حتی نمی دانی با ما چه کرده ای خاموش باش. بمیر و نامت را از حافظه مان پاک کن. بمیر بگذار ما در جهانی زندگی کنیم که اجنه در آن مرده اند.

از بازانتشار فتوای آیت الله خامنه ای تا تحلیل های سیاسی ای که راه به جایی نمی برد »»» پیچیدگی های جمهوری اسلامی و کاکاعابدین های سرزمین من

2010-07-30T17:20:00.004-04:00

این متن پیشتر در تهران ری وی یو منتشر شده است.

بیش از یک سال است که جمهوری اسلامی با بحران های بزرگی دست و پنجه نرم می کند که پیش از این به نظر می رسید بروز هر کدامشان به تنهایی ساختار سیاسی را به نرمش، پاسخگویی و تغییر وامی دارد. ناآرامی های خیابانی در 7 روز متوالی دهه پایانی خرداد 1388 و ادامه پراکنده آن تا روز عاشورا، حادثه کوی دانشگاه و انتشار ویدئو آن پس از چند ماه، انتشار اخبار و مستنداتی از تجاوز، شکنجه و قتل در زندان ها، بحران های جاری، تحریم اقتصادی، بروز تنش های بزرگ میان نهاد مرجعیت شیعی و نظام سیاسی، تنش در روابط خارجی، اختلافات جدی و پرحاشیه ارکان سیاسی نظیر اختلاف های میان مجلس، دولت، مجمع تشخیص مصلحت نظام و ... ، اتهام فساد مالی به دولت و نزدیکان آن از سوی مراجع رسمی،شکاف میان جریان اصول گرایی، تکثیر رسانه های منتقد در فضای مجازی، بزرگ شدن جامعه مخالفان ایرانی خارج کشور، رشد نرخ تورم و بیکاری، تعطیلی کارخانه ها و اعتصاب های کارگری، اعتصاب بازار، شکست طرح های تجاری،اقتصادی وصنعتی دولت و ... تنها سرفصل های مجموعه ای عدیده از مشکلات اجتماعی و سیاسی است که گریبان جمهوری اسلامی را گرفته است. اما نه هر کدام به تنهایی و نه حتی هم افزایی این بحران ها در یک سال گذشته باعث نشده جمهوری اسلامی قدمی از مواضع سیاسی خود عقب نشینی کند یا نرمشی در برابر منتقدان خود نشان دهد. حتی در تمام این یک سال خصلت تهاجمی خود را حفظ کرده با بازداشت های بیشتر، تعقیب، شکنجه و تهدید مخالفان، پلیسی کردن جامعه، اجرای احکام اعدام و حبس های ناعادلانه مخالفان و افزایش فشارهای اجتماعی چنان رفتار می کند که گویی در بالاترین سطح مشروعیت سیاسی قرار دارد و هراسی از بروز بحران های تازه به خود راه نمی دهد. در عرصه بین المللی همچنان ماجراجویانه وارد می شود و سرکوب خشونت بار منتقدان را فتح الفتوح و نشانه عدالت و رافت اسلامی قلمداد می کند.

تا همین جا موضوع پیچیده و غیرقابل درک است اما وقتی در یک اقدام برنامه ریزی شده تشکیلات حامی رهبر جمهوری اسلامی تبلیغات وسیعی را برای منزه سازی او آغاز می کند و در ادامه به شیوه ای غالیانه او را صاحب کرامات عدیده معرفی می کند⁽¹⁾ تا سرانجام محمود احمدی نژاد در فضای تبلیغی از پیش آماده در جمع نمایندگان آیت الله خامنه ای در دانشگاه ها مدعی نظام تک حزبی با عنوان «حزب ولایت» شود⁽²⁾ و در مدت کوتاهی پس از آن آیت الله خامنه ای در فتوایی باز منتشر شده حکومت خود را شعبه ای از حکومت پیامبر اسلام و اطاعت از خود را برای مسلمانان دنیا واجب شرعی اعلام می کند،⁽³⁾ موضوع حتی پیچیده تر و فهمش دشوارتر می شود. اما کمتر کسی به این برنامه هماهنگ توجه می کند و حتی به خود زحمت نمی دهد تا ببیند که پیش تر و بسیار پیش تر آیت الله خامنه ای ده ها فتوای متناظر با آن و حتی آمرانه تر از آن صادر کرده بود و بازانتشار این فتوا در چنین شرایطی معانی دیگری خواهد داشت.⁽⁴⁾ این فتواها در پایگاه های اطلاع رسانی آیت الله خامنه ای وجود دارد اما تحلیل گران منتقد با طرح و بزرگ نمایی موضوع انحرافی حذف این فتوا از صفحه برخی سایت های خبری جمهوری اسلامی به بیراهه می روند و از تحلیل همزمانی بازانتشار این فتوا و زمینه سازی هایی که به آن اشاره شد و نیز انتشار این فتوا درست سه روز پس از انتشار متن دفاعیه زندانیانی چون عیسی سحر خیز⁽⁵⁾ و احمد قابل⁽⁶⁾ و نامه محسن کدیور به هاشمی رفسنجانی⁽⁷⁾ که در آن رهبر جمهوری اسلامی به خطاهای بزرگی متهم شده است، غفلت می کنند و نمی توانند شناخت درستی از اتفاقی در حال وقوع را به جامعه مخاطبان خود ارائه کنند.

اتفاقات 10 روز گذشته که واکنش های بسیاری را در میان منتقدان اسم و رسم دار جمهوری اسلامی و حتی همبستگان حاکمیت برانگیخته است کلافی است که از دوسر پیچیده است و برای واکاوی آن باید به دو گره در دو سر کلاف را گشود. یکی آنکه چرا این داعیه های جنجال برانگیز در شرایطی طرح می شود که جمهوری اسلامی در متزلزل ترین موقعیت خود طی 30 سال گذشته ایستاده است و در داخل و خارج با مسائل بزرگی دست به گریبان است؟ دیگر آنکه چه فرایند پنهانی در حال انجام است که ورودی های آن با ارتباطی معنا دار نسبت به هم رخ نموده اند؟

امام تراشی از رهبری که مردم علیه او در خیابان تند ترین شعارها را سر داده اند - شعار هایی که تا پیش از این تنها علیه شاه سابق و دشمنان خارجی جمهوری اسلامی فریاد شده بود- داعیه نظام تک حزبی و فتوای اخیر آیت الله خامنه ای که بازانتشار این سخن آیت الله خمینی است که «اصلاً ‌از ولايت فقيه سر درنمي‌آورند ‌که اصلاً چه هست، در عين حالي ‌که سر درنمي‌آورند، مي‌نشينند مي‌گويند اگر بنا باشد ‌که ولايت فقيه بشود ديکتاتوري مي‌شود، کذا مي‌شود! مگر امير المؤمنين (َع) ـ ‌که ولي امور ‌مردم بود ـ ديکتاتور بود؟ مگر خود پيغمبر ‌(ص) که ولايت داشت ديکتاتور بود؟ مگر بگويند ولايت براي پيغمبر (ص) ‌هم نيست؛ پيغمبر (ص) ‌هم مثل ساير ‌مردم! و ‌از اينها بعيد نيست ‌اين را بگويند. لکن جرأت نمي‌کنند بگويند.».⁽⁸⁾ این سه و دفاعیه های انتقادی دو مخالف دربند و نامه محسن کدیور ورودی های پی در پی فرایندی است که کسی از آن حرف نمی زند و اتاق های فکر منتقدان و مخالفان، خروجی احتمالی آن را پیش بینی نمی کنند.به سابقه آن بی توجه اند و لابد طبق معمول آنها را سخنانی از سر بی خردی و نداشتن بینش سیاسی می پندارند. حال آنکه همین بی خردی ها توانسته تا کنون در برابر موج بزرگ تهدید ها دوام خود را حفظ کند. در چنین شرایطی تحلیل گران ما تنها متن هایی احساسی و هیجانی منتشر می کنند در حد آنکه به مقایسه حزب ولایت و حزب رستاخیز و مشابه سازی های سطحی و نتیجه گیری های سطحی تر بپردازند، پیش بینی کنند که سرانجام آیت الله خامنه ای خود را امام یا خدا خواهد نامید و مجموعه اظهارات او و طیف وابسته اش از روایت «هاله نور محموداحمدی نژاد» تا «رهبر دکه دار ولایت رسول الله» را با توسل به تئوری های اختلال روانی توضیح بدهند و در واقع موضوع را به عامیانه ترین سطح تقلیل دهند. یا به بیان کلیاتی بپردازند که مفهوم همه آنها این است که حاکمیت دروغ گوست و تجربه تاریخی نشان داده است همه تمامیت خواهان و دیکتاتورمآبان محکوم به نابودی هستند.⁽⁹⁾

مایه تاسف اینجاست در حالیکه بزرگترین نظریه پردازان سیاسی و اجتماعی ،به زعم ما، در جبهه منتقدان و مخالفان حکومت قرار دارند اما تحلیلی از محتوای آنچه در آزمایشگاه های سیاسی جمهوری اسلامی در حال تولید است، ارائه نمی شود. تحلیلی که بتواند پیش از انفجار بمب تبلیغاتی جموری اسلامی مشت بسته حاکمیت را بگشاید و رهیافتی برای تداوم مبارزه ارائه کند. به این ترتیب است که ما کم کم به مخالفان سرخورده حاکمیتی تبدیل می شویم که کسی نتوانست رویه های آن را کنار بزند و واقعیت را در لایه های عمیق آن ببیند و بازنماید.

طرفه آنکه تحلیل هایی هم که مبتنی بر این همانی هستند و با مقایسه تاریخی شرایط و حوادث انقلاب 1357 و جریان اعتراضی امروز ارائه شده اند، همه مشتی تحلیل عافیت طلبانه بوده اند که گذشت یک سال از آغاز جریان اعتراضی غلط بودن آنها را نشان داده است.

حکایت تحلیل گران مقابل حاکمیت حکایت کاکا عابدین، کدخدای روستای قاسم آباد است که میرزاده عشقی نود سال پیش ماجرایش را روایت کرده است.⁽¹⁰⁾ این کدخداهای ساده گیر نمی توانند فرایند قلب موقعیت و اقتدار آیت الله خامنه ای و تبدیل او به جانشین مستقیم پیامبر اسلام و فرایند تبدیل شدن محمود احمدی نژاد به «سید محمود»⁽¹¹⁾ و انگیزه های دروغ گویی بی حد و حصر حاکمیت امروز را توضیح دهند. آنها در نهایت این رفتار را تنها یک بداخلاقی سیاسی عنوان می کنند و از سیاست نهفته در پس این دروغ های به ظاهر کودکانه در می گذرند. بی آنکه آخر داستان میرزاده را به یاد آورند که «گر بخواهد آدمی پی گم کند/ پای های خویشتن را سم کند». حکایت واماندگی کاکاعابدین های ما در برابر این فرایند تغییر نشانه ها و پیچیدگی های بسیار جمهوری اسلامی را میرزاده در این دو بیت به ایجاز آورده است :« زد دودستی بر سر آخر عابدین/ وز تعجب بانگ بر زد اینچنین:/ چنگ چنگ یاسی و پا پای خر/ من که از این کار ، سر نارم بدر»

به نظر می رسد به دلیل ناتوانی تحلیل گران در جبهه مخالفان پس از یک دوره کوتاه در هدایت اعتراضات خیابانی ابتکار عمل در مدیریت بحران به دست جمهوری اسلامی افتاده است. این بحران تنها بحران جمهوری اسلامی نیست بلکه ما نیز در میانه این بحرانیم و هزینه های این بحران برای مردمی که خواستار تغییرند، به شدت بالا رفته است. در همین حال هراس از ندانم کاری های انقلاب 57 کاکاعابدین های ما را به جای تحلیل منطقی و پیش برنده شرایط موجود، درگیر دعوا بر سر نوع حکومت آینده کرده است. دعوایی که ضروری است اما با این نمود، افتادنی است از آن سر بام در حالیکه نظام موجود همچنان مستقر و در تدارک برداشتن گام های بلند عبور از بحران است.

کاکاعابدین ها تنها امیدشان را در عبور حاکمیت از آستانه تحمل مردمی بسته اند که داوطلبانه ماه ها در صحنه مبارزه حضور داشته، بی آنکه به سلاح رهیافتی مجهز باشند। رهیافتی که باید از دل پیش بینی ها و تحلیل های رهبران فکری استخراج می شد। تاریخ بی گمان ما را قضاوت خواهد کرد. این بار اما همچون کودتای 32 گناه شکست را به پای ما مردم نخواهد نوشت.

پانویس:

این لینک را نگاه کنید.
+ 1- برای مطالعه بیشتر این جریان، 2-

3- +

4- + و +

5- متن کامل دفاعیه عیسی سحرخیز
روایت احمد قابل از آنچه در دادگاهش گذشت
متن کامل نامه محسن کدیور به هاشمی رفسنجانی
6- 7- 8- صحیفه نور، ج ۱۰ ،ص ۴۱۱

9- به عنوان چند نمونه نگاه کنید به + و + و +

10- کلیات میرزاده عشقی، به کوشش سید‌ هادی حائری، تهران، جاویدان، 1373، صص 550 ـ 556 این حکایت را همچنین می‌توانید اینجا بخوانید.
+ 11-

فرض هایی که به قطعیت نزدیک می شوند

2010-07-29T08:57:00.003-04:00

به نظر من بازانتشار متن دلایل استعفای میرحسین موسوی مهم ترین اتفاقی است که بعد از روز عاشورای 88 در ایران افتاده است.واقعا تکان دهنده است برای ما که آن قدر توان کنکاش نداشتیم تا این نامه پیش منتشر شده را بازیابیم.به ویژه آن بخشی که به کشف مواد منفجره از حجاج ایرانی و عملیات تروریستی خارج از کشور می پردازد و شخص علی خامنه ای را متهم می کند. این نامه به بسیاری از فرض ها قطعیت می دهد. راستی دلایل اصلی حمله به حجاج در سال 1366 که در آن حدود 400 نفر از حجاج ایرانی، لبنانی، فلسطینی، پاکستانی، عراقی و دیگر کشورها کشته و حدود 5000 نفر مجروح و عده ای نیز دستگیر شدند،چه بوده است؟

نگاهی به تلاش هواداران آیت‌الله خامنه‌ای برای بازسازی چهره او پس از انتخابات »» غالیان* نو در راه ساختن یک امام تازه

2010-07-20T21:22:00.005-04:00

این متن پیش تر در تهران ریویو منتشر شده است.

درست در زمانی که آیت الله خامنه ای تصور می کرد با شرط بندی روی ریاست جمهوری دوباره محمود احمدی نژاد از دوران پر استرس و 20 ساله تثبیت موقعیت خود عبور خواهد کرد و در پناه حاکمیت یکدست هواداران خود بر ارکان جمهوری اسلامی شاهد بلوغ و باروری ایده های سیاسی- مذهبی خود خواهد بود و برای برد در این سودا همه سرمایه خود را به میدان آورد، نام او با خشم در پایتخت ایران فریاد شد.

اگر روزنامه ها در نیمه دوم دهه هفتاد حتی با حذف همه القاب او و اکتفا به عنوان تقدس زدایی شده «مقام رهبری» نتوانستند توهم و خودخواندگی اش را بشکنند، یک دهه بعد مردم در خیابان او را دیکتاتور نامیدند و برای اولین بار با این گستردگی«شعار مرگ بر خامنه ای» سر دادند. وقتی همه کسانی که در جبهه معترضان به انتخابات در خیابان حضور داشتند با شنیدن یا حتی سر دادن این شعار غافلگیر شده بودند؛ پیداست فراگیری و تکرار این شعار اردوگاه کسانی را که با تقدس بخشیدن به جایگاه رهبری جمهوری اسلامی و شخص آیت الله خامنه ای اهداف پیدا و پنهان خود را دنبال می کردند تا چه اندازه به هم ریخت.

شاید بتوان دوران رهبری آیت الله خامنه ای را تا پیش از انتخابات دهم ریاست جمهوری به سه دوره مشخص تقسیم کرد.⁽¹⁾این نوشته در پی آن است تا با نگاه اجمالی به هر دوره تلاش امروز اردوگاه بهت زده هواداران آیت الله خامنه ای را برای ترمیم جایگاه مخدوش او پس از اعتراضات یک سال اخیر بررسی کند.⁽²⁾

استراتژی این همانی برای تثبیت موقعیت یک رهبر تازه کار

دوره نخست رهبری آیت الله خامنه ای (خرداد1368 تا خرداد1376) دورانی است که موانع تثبیت و تبلیغ جایگاه رهبر تازه کار جمهوری اسلامی چندان متنوع و گونه گون است که آیت الله خامنه ای این دوران را با گام هایی محتاط پشت سر می گذارد و در هر گامی نیازمند تایید مراجع سیاسی و مذهبی است. از جمله این موانع می توان به وجود شخصیت های سیاسی با دامنه نفوذ بالا در حاکمیت، سایه موقعیت سیاسی او پیش از رهبری⁽³⁾، فاصله زیاد با اتوریته و نفوذ رهبر سابق،وجود طرفداران ایده شورای رهبری،عدم تسلط بر نهاد های تحت امر و وجود شخصیت های مذهبی با دامنه نفوذ بالا در حوزه و جایگاه حوزوی رهبر تازه کار اشاره کرد که این مورد اخیر به ویژه و با توجه به پیچیدگی موقعیت رهبری غیرکاریزماتیک در ارتباط با انتصاب علمای حوزه در مقام ائمه جمعه، نمایندگان ولی فقیه در مراکز دانشگاهی، سیاسی و استان ها، رئیس قوه قضاییه و فقهای شورای نگهبان کار را بر او دشوارتر می کرد تا آنجا که دست او را در جابه جایی مهره هایی که چندان با او سازگار نبودند، می بست و هر انتصابی نیز تاری بود که پیله فضای بسته سیاسی و انزوای جناحی را به دور او می تنید.

تمامی تلاش ها برای عبور از این دوران در استراتژی «این همانی» خلاصه می شود تا افکار عمومی را متقاعد کند که رهبری آیت الله خامنه ای در امتداد رهبری آیت الله خمینی، از همان جنس و واجد همان کیفیات است. رواج شعارهایی نظیر «...خامنه ای خمینیه»، «خدایا خدایا تا انقلاب مهدی از نهضت خمینی محافظت بفرما، خامنه ای رهبر به لطف خود نگهدار» که جایگزین «خدایا خدایا تا انقلاب مهدی خمینی را نگهدار» شد، «اطاعت از خامنه ای اطاعت از امام است» و شعارهایی از این دست و انتشار فوری غزلی از او در پاسخ به غزل معروف آیت الله خمینی که چندی پس از مرگش منتشر شده بود⁽⁴⁾ تلاشی سیستماتیک برای القای رهبری آیت الله خامنه ای در دورانی بود که اعتبار رهبر تازه کار تنها از طریق این همانی او با رهبر درگذشته میسر بود.از سوی دیگر آیت الله خامنه ای که امیدی برای پیوند عاطفی با نسل انقلاب57 از نوع پیوندی که آیت الله خمینی برقرار کرده بود نداشت -چه سن او هنگام تصدی مقام رهبری در حدود متوسط سن انقلابیون سال 57 بود- به جذب عاطفی نسل های دوم و سوم انقلاب حرکت کرد که تلاش می شد در واحدهای بسیج مستضعفین سازماندهی شوند. هر چند بررسی دخالت سیاسی در تشکیلات بسیج طی 20 سال گذشته برای تربیت توده ای که وفاداری محض مبتنی بر بنیان های عاطفی با آیت الله خامنه ای داشته باشند؛ خود موضوع نوشته ای دیگر است.

تقابل «مقام معظم رهبری» و «مقام رهبری»

دوره دوم رهبری آیت الله خامنه ای(دوم خرداد 1376 تا دومین دوره انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا در اسفند1381) دوره ای است که تلاش برای تثبیت و اقتدار رهبری بدون تکیه بر کاریزمای آیت الله خمینی آغاز می شود. در این دوره با ظهور دولت اصلاحات جو مقاومت در برابر وجهه سازی برای آیت الله خامنه ای هم شکل می گیرد. مرگ چند مرجع بزرگ شیعه در سال های نیمه اول دهه هفتاد که هر کدام به شکل سنتی بخش بزرگی از جامعه مذهبی ایران و شیعیان جهان را تحت زعامت و تقلید خود داشتند⁽⁵⁾ و نیز مرگ مشکوک سید احمد خمینی در همین سال ها فضا را برای تقویت چهره سیاسی-مذهبی آیت الله خامنه ای،مستقل از رهبر پیشین، هموار کرد. هر چند پیش از آن در بازنگری قانون اساسی مبحث مربوط به مرجعیت رهبر حذف شده بود⁽⁶⁾ تا رهبر جوان جمهوری اسلامی که پایی در حوزه محکم نکرده بود از گزند اولیای حوزه در امان باشد اما در سال های پایانی دوره اول با مرگ مجتهدان بزرگ موضوع اجتهاد آیت الله خامنه ای مثل بمبی تبلیغاتی در متن جامعه منتشر شد. گرچه عنوان آیت الله برای او از روز14 خرداد1368 جایگزین عنوان حجه الاسلام شده بود که تا آن روز بیان گر جایگاه حوزوی وی بود، درخواست ها برای انتشار رساله علمیه و عملیه از او بالا گرفت و موضوع تقلید از او و شرایط آن و نحوه استفتاء از وی از سوی نهاد های حامی او به صورت سازمان یافته طرح و تبلیغ شد. با این همه مقاومت پنهان در حوزه باعث شد تا تنها به انتشار جزوه ای از قتواهای روز او اکتفا شود اما ناگهان القاب و عناوینی که پیش تر با احتیاط برای او به کار می رفت، در جامعه تکثیر شد. القاب و عناوینی که تا یک سال پیش نیز گاه تب استفاده از برخی شان به صورت معناداری فروکش می کرد. «ولی امر مسلمین جهان»،«مقام معظم رهبری»،«رهبر معظم انقلاب»، «مقام عظمای ولایت»،«نایب الامام»،«آیت الله العظمی» و ... تنها تعدادی از القاب آیت الله خامنه ای بود که برای تقویت چهره سیاسی-مذهبی او در داخل ساخته شد و حتی برخی از آنها وجهه سازی برای تنها رهبر سیاسی – مذهبی دنیا را که گفته می شد از سوی چند دادگاه خارجی به آمریت و تدارک حملات تروریستی متهم شده بود، در نظر داشتند.⁽⁷⁾ هر چند استفاده از هر عنوان نشانه فاصله سیاسی و عاطفی استفاده کنندگان و میزان اعتقادشان به رهبر جمهوری اسلامی هم بود. در سوی مقابل روزنامه های اصلاح طلب عموما از استفاده این عناوین برای آیت الله خامنه ای شانه خالی می کردند و از او تنها با عنوان «مقام رهبری» یاد می کردند اما ظاهرا بعد از مدتی به اشاره نهادهای امنیتی، قضایی و مطبوعاتی مجبور به انتخاب یکی از این عناوین و استفاده از آن شدند.

ردای رهبری در گرو حمایت کوتوله های سیاسی

آیت الله خامنه ای دوران مقارن با دولت های سازندگی و اصلاحات را با گام هایی لرزان پشت سر گذاشت. در حالیکه مقاومت های سیاسی و سایه سنگین روحانیون ارشد قم را بر جایگاه خود احساس می کرد، در دومین سال دولت اصلاحات با حوادث موسوم به 18 تیر بزرگترین چالش رهبری خود را نیز تجربه کرد. اما سرانجام توانست با تکیه بر اهرم های نظامی و نهادهای نوبنیاد و قدیمی تحت امر خود مخالفان و منتقدانش را مهار کند. دوران سوم رهبری او در اسفند ماه 1381 با پیروزی هوادارانش در انتخابات شوراهای اسلامی شهر آغاز شد و یک سال بعد با تصاحب صندلی های مجلس هفتم شورای اسلامی از مرزی به ظاهر بی بازگشت عبور کرد تا سرانجام بتواند صندلی رهبری را از زیر بار قدرت های سیاسی ای که از اجرای تمام و کمال ایده هایش سر بازمی زدند، بیرون بکشد. او در این دوره دریافت برای تحقق یک رهبری مطلق و بی چون و چرا باید علنا در حکم مدافع کوتوله های سیاسی به میدان بیاید، از نزدیکی و کسب تایید سیاستمداران کهنه کار کناره بگیرد و با پاکسازی همزمان شوراها، مجلس و دولت از سیاستمداران صاحب نفوذ راه سلطه خود را با حمایت دوطرفه در حلقه فرمانبرداران تازه به دوران رسیده هموار کند. او دریافت هر چه نهادهای سیاسی به واسطه عدم اقبال مردم نامشروع تر و به واسطه توان مدیریت سیاسی ناکارآمد تر باشند بیشتر می تواند قدرت مطلقه خود را در هدایت ایده آل جامعه اش به رخ بکشد. کوتوله های سیاسی نیز می دانستند در نابرخورداری از حمایت عمومی، تنها با دمیدن در بوق قدرت مطلقه او می توانند جواز حضور مخربانه خود را تمدید کنند. دوره سوم رهبری آیت الله خامنه ای دوره ای است که فشارهای سیاسی به گرده کارگزاران او منتقل شد و پس از قریب به دو دهه او توانست در مقام یک رهبر با معصومیت کاذب سیاسی به یگانه قدرت بلاحساب در جمهوری اسلامی تبدیل شود. دیگر، عناوین پرطمطراق او تنها عناوینی که محل بحث و جدل باشند و بهانه هایی برای ارائه نظریه های منتقدان ولایت مطلقه فقیه که از درون بخشی از حاکمیت موقعیت او را به چالش می کشیدند⁽⁸⁾نبود بلکه در دوره سوم او به یک مقام معظم تبدیل شد که ساحتش از انتقاد و تردید منزه بود.

از صدور کیفرخواست در خیابان تا تبرئه در حجره آیت الله ها

اما دوره سوم چندان دوام نیاورد. بعد از انتخابات دهم ریاست جمهوری آیت الله خامنه ای خود را متهم اصلی همه نابسامانی ها دید، متهمی که کیفرخواست او نه از رسانه های دولتی و تریبون دادگاه های فرمایشی که از متن جامعه فریاد می شد. شعارهای «خامنه ای قاتله ، ولایتش باطله»، « مرگ بر اصل ولایت فقیه»، « مرگ بر خامنه ای»،«ننگ ما ننگ ما، رهبر الدنگ ما»، « تجاوز، جنایت، مرگ بر این ولایت» و ... نه تنها نشان داد قداست جعلی رهبر جمهوری اسلامی هرگز به باور عمومی تبدیل نشده بلکه سر دادن شعار«مجتبی بمیری، رهبری رو نبینی» نشان داد که ترفند های او که برای حذف رقبای سیاسی اش از دهان محمود احمدی نژاد بیرون آمده و حلقه نزدیکان آنها را هدف قرار داده بود، تیری بود که حالا کمانه کرده و قلب اعتبار سیاسی و مذهبی او را دریده است.

حوادث بعد از انتخابات کلمه، کلمه از متن قانون اساسی را در اصلی که به شرایط رهبری پرداخته است به چالش کشید.⁽⁹⁾ از همین روست که این بار حامیان او که طی 5 سال نتوانسته اند از عهده وظیفه خود برآیند طی چند ماه گذشته همه توان خود را با تمرکز بر کلمه، کلمه شرایط مندرج در اصل رهبری قانون اساسی برای اعاده حیثیت آیت الله خامنه ای به کار بسته اند. آنها حتی از خط پایان نیز عبور کرده اند و رسما عنوان «امام خامنه ای» را نه چون گذشته تبلیغ و توصیه که عملا تصریح می کنند تا از بت شکسته ای امام تراشی کنند. شواهدی که بر این سیاست دلالت کند چندان است که در اینجا تنها به نمونه های مشخصی از آن اشاره می شود.

مهم ترین تلاش ها برای اعاده حیثیت رهبر جمهوری اسلامی که به طور مشخص و سازماندهی شده انجام شد گرفتن تاییدیه های غلو آمیز از روحانیون ارشد بود. در این میان ضعف قوای تبلیغاتی و انصراف بسیاری از روحانیون ارشد از مشارکت در این بازی خطرناک باعث شد تا مجریان این پروژه که عموما سپاه پاسداران، صداو وسیما، خبرگزاری فارس و روزنامه های حامی دولت بودند حتی از روحانیون مرده نیز برای ایت الله خامنه ای تاییدیه بگیرند. آن هم با غلو آمیز ترین روایات. حجت الاسلام صدیقی،امام جمعه تهران، در گفت وگویی مطبوعاتی به بهانه یادکردی از آیت الله بهجت،روحانی درگذشته ای که قدرت های فوق طبیعی به او منسوب است، چنین گفت:«منبع موثقی از آیت‌الله بهجت نقل کردند که ایشان در خواب دیدند که حضرت امام زمان(عج) در مجلسی حضور داشتند،‌ علمای بزرگ اسلام هم در خدمت آقا امام زمان(عج) بودند،‌ آیت‌الله خامنه‌ای وارد شدند و امام زمان (عج) جلوی پای ایشان تمام قد بلند شدند و برای ایشان جایی برای نشستن باز کردند.»⁽¹⁰⁾ آيت‌الله مصباح يزدی رهبر جمهوری اسلامی را نماد حقيقت در جهان دانست⁽¹¹⁾ و در آستانه سالگرد انتخابات 22خرداد در «موسسه پژوهشی امام خمینی» که زیر نظر او و با بودجه هنگفت دولتی اداره می شود همایش«آب، آیینه و آفتاب» را برای بررسی وجوه شخصیتی آیت الله خامنه ای برگزار کرد.

آيت الله مهدوي كني ولايت و امامت آيت الله خامنه‌اي را نعمتي براي انقلاب دانست و منتقدان او را به ناسپاسی متهم کرد.⁽¹²⁾ آيت‌الله خزعلي تلاش کرد تا در یکی دو جمله آیت الله خامنه ی را واجد تمام صفات مندرج در اصل 109 قانون اساسی معرفی کند. وی در ستایش رهبر جمهوری اسلامی تنها به کارآمدی رهبری او در یک سال اخیر بسنده نکرد و گفت:« رهبري در 20 سال گذشته فتنه‌ها را خاموش كرد...خداوند آيت‌الله خامنه‌ای را به جمهوری اسلامی هديه كرد...مقام معظم رهبري انساني وارسته، هوشيار، خداترس و اهل مراقبت و داراي صفاي باطن و اخلاص است.»⁽¹³⁾ آیت الله محمد یزدی، رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نیز از آیت الله خامنه ای به عنوان رهبری مدیر و مدبر یاد کرد که توانست فتنه‌های سنگین را خاموش کند و کشور را طوری مدیریت کند که همه مسلمانان جهان چشم امیدشان به این کشور و انقلاب باشد.⁽¹⁴⁾ این در حالی بود که علاءالدین بروجردی، رئیس كمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی از کاهش 53 درصدی محبوبیت جمهوری اسلامی پس از حوادث انتخابات در میان کشورهای اسلامی گزارش می داد.⁽¹⁵⁾ اما آيت‌الله يزدي همچنان بر انجام وظیفه سازمانی اش در تشکیلات اعاده حیثیت پای می فشرد و در ديدار با فرماندهان سپاه، مقابله با رهبري را مقابله با امام، انقلاب و حتی اسلام دانست.⁽¹⁶⁾ آيت‌الله نوري همداني از قافله عقب نماند و گفت:«توطئه دشمنان سيلي خورده از انقلاب ‌با هوشياري ‌رهبري‌ نقش برآب شد‌.»⁽¹⁷⁾ آيت‌الله شاه‌آبادي قدرت الهي را پشتيبان «اين انقلاب و مقام معظم رهبري» دانست⁽¹⁸⁾و آیت الله ایمانی و آیت الله شبستری و راشد یزدی برای حمایت از آیت الله خامنه ای دور خیز کردند و انتخاب رهبر جمهوری اسلامی را در 21 سال پیش از امدادهاي غيبي قلمداد کردند.⁽¹⁹⁾ مجری این پروژه به طور مشخص خبرگزاری فارس بود.

این تنها یک بازی اعاده حیثیت نیست

گذشته از آن طی ماه های اخیر که سرکوب خیابانی معترضان از نظر حکومت رضایت بخش بوده است و پروژه ترمیم چهره رهبری و خش زدایی و اعاده معصومیت کاذب از دست رفته آن در دستور کار قرار گرفته است، روحانیون دون پایه تر نیز که عموما با طرد امامان جمعه رقیب آیت الله خامنه ای، مهم ترین تریبون حکومت در شهرها و روستاهای دور از مرکز را در دست گرفته اند، به تمجید و ستایش رهبری پرداختند، نمایندگان ولی فقیه در دانشگاه ها، مراکز دولتی، نهادهای نظامی و ... را نیز بر آن بیفزایید تا معلوم شود ارائه مستندات هر کدام واقعا در این مجال نمی گنجد. اما هر چه از روحانیون طراز اول حامی آیت الله خامنه ای دور می شویم اظهار نظرها بی پرواتر، غلو آمیزتر و غریب تر می نماید تا آنجا که این شبهه را تقویت می کند که گویی جریان تنها یک بازی اعاده حیثیت نیست بلکه جریان خزنده ای که بیشتر با توده های مردم ارتباط دارد و رسانه های سنتی مثل منبر مساجد و شبستان حسینیه ها و تکایا را در اختیار دارد، تلاش می کند یک دیکتاتوری مشروع و مقدس را احیا کند و در سایه آن برای حذف همه منتقدان ریز و درشت حمایت عامه را جلب کرده، برانگیزاند. جریانی که بی پروا آیت الله خامنه ای را «مسند نشین جایگاه امامت در عصر غیبت»⁽²⁰⁾،«معجزه تاریخ اسلام»⁽²¹⁾، «ذخیره الهی»⁽²²⁾ و رهبری اش را «امتداد رهبری رسول الله»⁽²³⁾ می داند.

اما در جبهه مقابل که روحانیون صاحب نامی را در خاکریز پشتیبانی خود داشت نه تنها آیت الله خامنه ای ستایش نمی شد بلکه رسما ولایتش با یک تعبیر فقهی ولایت جائره نامیده شد.⁽²⁴⁾این دعوا اگر چه ممکن است دعوای کهنه جبهه فقه سنتی و جبهه فقه پویا که آیت الله خامنه ای به اولی نزدیک تر است قلمداد شود اما لبه های سیاسی این دعوا تیزتر و بر ردای رهبری برنده تر بود. تا آنجا که ستایشگران او مجبور شدند برای داشتن دست بالا در این دعوا از منبر غلو پایین آمده و تکلیف این دعوا را کف خیابان یکسره کنند. مرجعیت روحانیون منتقد را لغو و عوامل خود را برای حمله به بیوت روحانیون ارشد حوزه که در صف مخالفان بودند «بسیج»کنند. شیوه ای از دعوای روحانیون شیعه که پیش از آن سابقه نداشت و به بحث و جدل هایی پشت درهای بسته حجره های طلبگی ختم می شد.

سربرآوردن غالیان نو از خاکستر فرقه های منحط تشیع

اما غلو در جایگاه و شخصیت آیت الله خامنه ای تنها در میان هم لباسان او نبود. مركز همايش‌هاي بين‌المللي صدا و سيما در روزهای 19و20 خرداد 1389 ميزگردی با عنوان «نقش و مواضع مقام معظم رهبري در انتخابات دهم» برگزار کرد و در آن فرصت هر نوع اظهار نظر جانبدارانه را برای افراد و گروه های مختلف فراهم کرد تا حمله تبلیغاتی این جریان را کامل کند.

از سوی دیگر خبرگزاری فارس نیز به عنوان یکی از مهمترین اردوگاه های رسانه ای حکومت مجموعه گزارش هایی را زیر عنوان «تحليل محورهاي اصلي مديريت مقام معظم رهبري از سال 68 تا كنون» درکنار گفت و گوهایی که با افراد مختلف در باب کمالات رهبر جمهوری اسلامی انجام می داد منتشر کرد. همزمان معاون پژوهشي نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه‌ها نتايج طرح پژوهشي رصد فرهنگي دانشگاه‌هاي كشور را منتشر کرد که در آن اعلام شده بود:«67 درصد وبلاگ‌هاي دانشجويي را مردان مي‌نويسند و بيشترين تأثيرپذيري وبلاگ نویسان از رهبر انقلاب است.»⁽²⁵⁾ شاید ارتباط این اظهار نظر با آنچه پیش از این آمد چندان منطقی به نظر نرسد اما در جریان پیشبرد ایده منزه سازی رهبر جمهوری اسلامی هر کس در هر موقعیتی که منافعش ایجاب می کرد، دست به کار شد و نخ خود را به این شاخه گره زد تا امام دیر و تازه یافته برای ظهور دوباره به اندازه کافی عقبه آشفته خود را بسامان و آماده بازیابد. کار به همین جا ختم نشد. رسانه های دولتی در گزارشی که با عنوان مضحک «اعتراف بني صدر به مديريت مقام معظم رهبري: اگر امام خميني(ره) زنده بودند، صدها بار به آقاي خامنه‌اي احسنت مي‌گفتند»⁽²⁶⁾ منتشر کردند حتی از بنی صدر برای تایید آیت الله خامنه ای بهره گرفتند و از همه جالب تر او را از جایگاه ولی فقیه بالاتر برده رسما در جایگاهی نشاندند که مکتب فکری تشیع تنها برای امامان خود قائل است. جایگاه علم بر همه دانش های عالم.

حجت الاسلام علی میثمی تهرانی در رجانیوز مطلبی با عنوان ضرورت تولی کارشناسان طرح تحول به ولایت مطلقه فقیه نوشت و در آن یادآور شد:«به نظر می‏رسد تنها راه گذر «نظام کارشناسی اقتصادی» کشور از این گردنه سهمگین و پر فراز و نشیب –نظیر گردنه سهمگین قبلی - تکیه به علمدار جانباز این انقلاب است و بس. به بیان دقیق‏تر امروز روزی است که تئوری‏های مختلف در مسیر اجرای طرح تحول اقتصادي "تولی مطلق" خود را به تئوری شامل "ولایت مطلقه فقیه" اثبات کنند.»⁽²⁷⁾ این درحالی است که طراحان سیاست بازسازی چهره رهبری هرگز در مخیله خود راه نمی دادند که او را یک کارشناس بلامنازع اقتصادی هم تعریف کنند یا مانند آنچه مهدی مطهرنيا،نماینده استادان دانشگاه در همايش سراسري جنگ نرم عنوان کرد در غلو به این مرحله خنده آور برسند که بگویند:«مقام معظم رهبري مقابله با جنگ نرم را وارد ادبيات سياسي جهان كردند.»⁽²⁸⁾ موضوع البته بی سابقه هم نبود. روزگاری چفیه او هم تبرک و بوسیدن دستش افتخار بود و روزی روزنامه جام جم با این تیتر عجیب منتشر شد:« حدادعادل، در همايش دانشنامه نويسي ايران:رهبر معظم انقلاب پدر دانشنامه نويسي نوين در ايران است »⁽²⁹⁾ اما چه نسبتی بین آیت الله خامنه ای و آنچه او را بدان منسوب می کردند وجود داشت؟ آیا برای آنکه او واجد عنوان امام از آن گونه که برای آیت الله خمینی بکار می رفت، شود؛ این همانی با رهبر درگذشته کفایت نمی کرد؟ اما گویی امامت آیت الله خامنه ای از نظر کیفی باید چیز دیگری می بود. چیزی نظیر امامت در فرهنگ تشیع نه تنها یک لقب احترام برانگیز که بسیاری پیش از او و پیش از آیت الله خمینی داشته اند.

امام دستوری یا امام خواندگی یک رهبر سیاسی ورشکسته

نخستین کسی که به گواهی اسناد از عنوان امام برای آیت الله خمینی استفاده کرد امام موسی صدر بود او در 8بهمن 1352 در مصاحبه با روزنامه لبنانی «المحرر» در پاسخ به سوالی درباره موقعیت روحانیون ایرانی در برابر حکومت پهلوی گفت:« در همین سال‌های اخیر، قاطبه علمای ایران و در رأس آنها «امام خمینی»، مبارزات شدیدی را برای اصلاح اوضاع سیاسی و اجتماعی کشور برپا کردند؛ بسیاری از آنها به زندان افتادند و «امام خمینی» نیز به نجف اشرف در عراق تبعید گردید.»⁽³⁰⁾گروهی نیز معتقدند نخستین بار استفاده از عنوان امام برای آیت الله خمینی در سخنرانی حسن روحانی در مراسم یادبود شهادت مصطفی خمینی در مسجد ارک تهران در سال 1356 پیشنهاد شده است.⁽³¹⁾ اما پس از درگذشت آیت الله خمینی بسیاری از تحلیل گران وضعیت سیاسی ایران در غرب معتقد بودند که نظریه ولایت فقیه و رهبری ایران با چالش های جدی مواجه خواهد شد. حجم تبلیغات رسانه های غربی به حدی بود که پاسخگویی رهبران سیاسی را در ایران برانگیخت. مهم ترین این واکنش ها خطبه سیاسی هاشمی رفسنجانی در نخستین نمازجمعه تهران پس از درگذشت آیت الله خمینی بود. هاشمی رفسنجانی که در 20 سال گذشته همواره تاثیرگذار ترین فرد در انتخاب آیت الله خامنه ای به رهبری شناخته شده است، تمام این خطبه را به دفاع از آیت الله خامنه ای اختصاص داد اما با همه این تلاش ها هرگز استفاده از عنوان امام برای دومین رهبر جمهوری اسلامی به فرهنگ شفاهی و فرهنگ رسانه ای در ایران راه پیدا نکرد. هرچند همواره در 20 سال گذشته می توان نمونه هایی از استفاده این عنوان را سراغ کرد. اما امام خوانی آیت الله خامنه ای بعد از چالش های سهمگینی که او در پی انتخابات دهم ریاست جمهوری با آن مواجه شد بخشی از فرایند ترمیم چهره او بود که می توان آن را تکمیل کننده آن دانست. غافل از اینکه در زمانی عنوان امام برای آیت الله خمینی پیشنهاد و پذیرفته شد که عموم مردم و جریان های سیاسی نسبت به او توجه نشان می دادند و رهبری او برای برداشتن آخرین گام های انقلاب تقریبا به مصلحت یا حقیقت پذیرفته شده بود اما پروژه امام تراشی از آیت الله خامنه ای زمانی کلید خورد که او در حداقل محبوبیت سیاسی قرار گرفته بود.

«با استفاده از عنوان امام خامنه ای جریان سازی کنید و دشمن را مستاصل کنید.»⁽³²⁾ این جمله را محمد علی رامین، معاون مطبوعاتی وزارت ارشاد در نیمه شب 16دی1388 در جمع هیات تحریریه خبرگزاری رسا عنوان کرد. جمله ای که باید آن را عقبه پروژه سیاسی بازسازی چهره زخم خورده آیت الله خامنه ای قلمداد کرد. اگرچه این پیشنهاد آغاز جریانی بود که در سطرهای قبل به آن پرداختم اما در عین حال هدف غایی این جریان بود.البته آن طور که گفته می شود رامین پیش از آن و پیش از اخراج از آلمان انجمن اسلامی دانشجویان در دانشگاه صنعتی Clausthal-Zellerfeld را پایه گذاری می کرد نیز بارها این پیشنهاد را مطرح کرده بود و بعد ها که در تهران ماهنامه امامت را منتشر می کرد و پایه‌گذار «هسته‌های فداییان ولایت» شناخته می شد در بوق امامت آیت الله خامنه ای دمیده بود. اما آن روزگار، روزگاری نبود که طرح این موضوعات یک ضرورت سیاسی قلمداد شود و کسی به آن وقعی نهد. پس آنکه حکومت با برگزاری تجمع 9دی1388 در اعتراض به ماجرای عاشورا توفیقی حداقلی در استراتژی اجتماعات خیابانی به دست آورد، گمان می کرد با طرح این موضوع می تواند فشار متمرکز را از روی رهبری به نهادهای دیگر توزیع کند. اما استقبال اهالی مطبوعات از امام دستوری استقبالی سرد و گذرا بود.

به دنبال این اظهار نظر یک روزنامه از عنوان امام خامنه ای برای رهبر جمهوری اسلامی استفاده کرد⁽³³⁾ اما آن طور که معاون مطبوعاتی وزارت ارشاد انتظار داشت این عنوان همه گیر نشد. مهم ترین چالش در این میان آن بود که مردم و نمایندگان واقعی یا جعلی مطبوعاتی آنها نسبتی بین امام قبلی و امام امروز نمی دیدند. بنابراین استفاده از تئوری های آیت الله خمینی که در دوره اول رهبری آیت الله خمینی توانسته بود مفری برای رهبر تازه کار فراهم کند دوباره در دستور کار قرار گرفت.به عنوان یک نمونه از هزاران نمونه می توان به اظهار نظر امام جمعه خمين اشاره کرد که گفته بود: «مقام معظم رهبري از نظر اخلاقي شبيه‌ترين فرد به امام هستند.»⁽³⁴⁾پس از آن حسن فيروزآبادي، رئيس ستاد كل نيروهاي مسلح و یکی دیگر از منصوبین رهبری در مراسم معارفه معاون خود در "امور بسیج" درباره آیت الله خامنه ای گفت: «كشور ما بر اساس چشم‌اندازی كه رهبر تعيين فرمودند، به سوي يك قدرت اقتصادي درجه اول و برتر در منطقه حركت مي‌كند و دوستان كشورهاي همسايه را هم با خودش رشد مي‌دهد، يك چنين «امامي» است، يك چنين خط امامي است. يك چنين رهبري داريم كه آرزوي ديرينه امام در كتاب فقيه بوده است كه ولي فقيه، رهبر نظامي باشد كه ايجاد مي‌كند و يك چنين چشم‌اندازي داريم و يك چنين سياست برادرانه‌اي با كشورهاي مسلمان داريم، طبيعي است كه طاغوت‌ها، شب‌پرست‌ها و قدرت‌هاي جهاني نپسندند.»⁽³⁵⁾عنوان امام یک بار دیگر در نامه سرگشاده بسيج دانشجويي دانشگاه امام‌صادق به مراجع استفاده شد، نامه ای که انتقاد تند آیت الله مهدوی کنی، رئیس این دانشگاه را به دنبال داشت.⁽³⁶⁾ باید به این نکته نیز توجه داشت که این حد از غلو و تعارف حتی در حمایت مراجع تقلید و روحانیون بلند پایه حامی آیت الله خامنه ای از جمله آیت الله مهدوی کنی وجود نداشته است. اما حامیان دون پایه تر در پیشبرد این سیاست حتی از طراحان آن نیز پیشی گرفتند. رئيس مجمع نمايندگان گيلان نیز نقش کوچک خود را در این همانی سازی آیت الله خامنه ای با آیت الله خمینی فراموش نکرد و گفت:«مقام معظم رهبري با نفس امام گونه كشور را اداره كرده‌اند.»⁽³⁷⁾ مسئول دفتر نمايندگي ولي‌فقيه در امور اهل ‌سنت استان‌هاي شمالي نیز «خط مقام معظم رهبري» را استمرار راه رسول‌الله دانست.⁽³⁸⁾

دوران امام تردیدها به صلح یا جنگ کرانه خواهد شد؟

شاید یکی از دلایلی که هنوز آیت الله خامنه ای نتوانسته است به کسب عرفی عنوان امام مفتخر شود، امام تراشی های دیگر در جبهه روحانیون سنتی است. چه اینکه هنوز امامت او در تیتر رسانه های حکومتی جانیفتاده، سایت اصولگرای «انصارنیوز» مصباح یزدی را امام نامید.⁽³⁹⁾ اما این تنها رقیب سیاسی محتمل برای او در کسب عنوان امام نیست. در یک سال اخیر در آمدن شخصیتی منزه طلب از کنج عافیت درس و بحث که عموما او را «یادگار امام» می نامند هم می تواند یک رقیب احتمالی باشد. از سوی دیگر مقاومت مخالفان را نیز نباید نادیده گرفت. همزمان با این تحرکات که اوج آن را می توان در سه ماهه نخست امسال دید پایگاه اطلاع رسانی هاشمی رفسنجانی، جدی ترین رقیب سیاسی آیت الله خامنه ای در 20 سال گذشته به شکل معناداری نامه معروف او را به رهبر جمهوری اسلامی در جریان مناظره های انتخاباتی سال گذشته بازانتشار کرد و پس از آن همواره با انتخاب و انتشار جهت دار بخشی از خاطرات، سخنرانی ها و دیدگاه های هاشمی رفسنجانی اردوگاه حاکمیت ولایت مدار را به هم ریخته است. از سوی دیگر پس از سال ها که از نامه سرگشاده نورالدین کیانوری در بهمن 1368 به آیت الله خامنه ای می گذرد⁽⁴⁰⁾ بار دیگر نوشتن نامه های سرگشاده به عالی ترین مقام جمهوری اسلامی که تا سال پیش خود را در یک قدمی سلطه بی چون و چرا بر تمامیت ساختار سیاسی –اجتماعی و مذهبی ایران می دید به شیوه ای برای گفتمان انتقادی از شخص او تبدیل شده است. نامه های عبدالکریم سروش⁽⁴¹⁾، محمد نوری زاد⁽⁴²⁾، بیانیه ها و مصاحبه های مهدی کروبی⁽⁴³⁾ که هر کدام با زبان خود مستقیما توانایی وصلاحیت آیت الله خامنه ای را برای اداره کشور و حدود اختیارات او را به چالش کشیده اند، تا امروز جریان منزه سازی او را ناکام گذاشته است. اما نکته اصلی شاید جای دیگری است.آیا دفاع یک جانبه و حقارت آمیز رهبر جمهوری اسلامی از کوتوله های سیاسی که روزی نجات خود را در آن می دید، امروز بیشتر از هر عامل دیگر او را منزوی و بی اعتبار نکرده است؟ آیا این کوتوله های سیاسی سرانجام خواهند توانست در این بده بستان با آیت الله خامنه ای سهم او را با کادوی امامت امت اسلامی به او بازگردانند؟ و آخرین پرسش این که سرانجام دوران پرمحنت امامی که دراو با دیده تردید می نگرند به صلح یا جنگ کرانه خواهد شد؟

*غالیان گروهی از شیعیان بودند که در طول تاریخ تشیع و به ویژه پس از قرن نخست هجری از خط اصلی تشیع فاصله گرفته و به دام داستانسرایی از قدرت های فوق طبیعی امامان شیعه افتادند। برای اطلاع از ضربات مهلک این گروه به جریان مذهبی تشیع و مقابله امامان شیعه با آنها نگاه کنید به: مکتب در فرایند تکامل، نظری بر تطور مبانی تشیع در سه قرن نخستین، سید حسن مدرسی طباطبایی، مترجم:هاشم ایزد پناه،انتشارات کویر،چاپ چهارم

پانویس‌ها:
1- تقسیم‌بندی‌ای دیگری نیز محتمل خواهد بود اما این تقسیم‌بندی برای این نوشته معتبر است.
2- قطعا عوامل مختلفی بر فراز و نشیب‌های موقعیت رهبری جمهوری اسلامی موثر بوده است، در این نوشته تلاش شده تا اعتبار بخشی به جایگاه آیت‌الله خامنه‌ای از منظر تبلیغات بررسی شود.
3- درباره اطلاع بیشتر از موقعیت سیاسی متزلزل آیت‌الله خامنه‌ای در دهه اول انقلاب خواندن این گزارش را توصیه می‌کنم.
4- غزل معروف آیت‌الله خمینی و پاسخ آیت‌الله خامنه‌ای را اینجا بخوانید.
5- آیت‌الله خویی و مرعشی نجفی از مهم‌ترین مراجع تقلیدی بودند که در نیمه اول دهه هفتاد درگذشتند در حالیکه منابع غیررسمی از انتقادات جدی آنها به رهبری آیت‌الله خامنه‌ای خبر می‌دهند.
6- بر اساس اصل صد و نهم قانون اساسی، «شرایط و صفات رهبر یا اعضای شورای رهبری» عبارت بودند از: «صلاحیت علمی و تقوایی لازم برای افتاء و مرجعیت» و همچنین «بینش سیاسی و اجتماعی و شجاعت و قدرت و مدیریت کفای برای رهبری». پس از انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان رهبر نظام جمهوری اسلامی و در جریان اصلاح قانون اساسی که 2 ماه پس از رهبری وی صورت گرفت، اصل صد و نهم قانون اساسی تغییر یافت تا شرط مرجعیت از آن حذف شود.
7- در ۲۱ فروردین ۱۳۷۶ دادگاهی در آلمان که به پرونده ترور میکونوس رسیدگی می‌کرد، طی حکمی کمیته امور ویژه جمهوری اسلامی را که علی خامنه‌ای یکی از اعضای آن بود، به دادن دستور این ترور متهم کرد. همچنین عبدالقاسم مصباحی یکی از افراد بلندپایه وزارت اطلاعات ایران که درسال ۱۹۹۶ به آلمان گریخت در مصاحبه‌ای با بازپرس دادگاه آمیا، که برای رسیدگی به پرونده بمب گذاری آمیا برگزار شده بود، خامنه‌ای را متهم کرد که عامل اصلی این ترور بوده است. البته هیچ حکمی علیه او صادر نشد. (نقل از ویکی پدیا)
8- به عنوان یک نمونه می‌توان به انتشار کتاب «جمهوریت، افسون زدایی از قدرت» مجموعه مقالات سعید حجاریان از سوی وزارت ارشاد دولت اصلاحات در سال 1379 اشاره کرد.
9- اصل 109 قانون اساسی شرایط و صفات رهبر را در جمهوری اسلامی این گونه بیان می‌کند: 1- صلاحیت علمى لازم براى افتاء در ابواب مختلف فقه. 2- عدالت و تقواى لازم براى رهبرى امت اسلام. 3- بینش صحیح سیاسى و اجتماعى، تدبیر، شجاعت، مدیریت و قدرت کافى براى رهبرى. در صورت تعدد واجدین شرایط فوق، شخصى که داراى بینش فقهى و سیاسى قوى‏تر باشد مقدم است.
10- روزنامه وطن امروز، 5 شنبه، 30 اردیبهشت 1389
11- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8902180032
12- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8903100181
13- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8901260571
14- http://tehrandata.com/news/Detail_News.php?id=11040
15- http://feed.parlemannews.com/index.aspx?n=12171
16- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8903230888
17- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8902291281
18- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8903291180
19- http://www.farsnews.net/newstext.php?nn=8903121268
20- http://www.farsnews.net/newstext.php?nn=8904010458
21- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8903070628
22- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8903190989
23- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8903110508
24- گزارش کاملی از موضع‌گیری این دست از روحانیون ارشد حوزه را در برابر آیت‌الله خامنه‌ای در حوادث بعد از انتخابات 22 خرداد اینجا ببینید
25- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8902050775
26- http://www.jahannews.com/vdcep78o.jh8nni9bbj.html
27- http://www.rajanews.com/detail.asp?id=46855
28- http://www.farsnews.com/printable.php?nn=8903031021
29- روزنامه جام جم ، شماره 2461، 5/10/87، صفحه 16
30- متن مصاحبه امام موسی صدر را اینجا ببینید
31- گزارش سخنرانی حسن روحانی را اینجا ببینید
32- http://www.shafaf.ir/fa/pages/?cid=14562
33- روزنامه 16/4/1389، شماره 1390، نکته جالب اینجاست که روزنامه‌های دولتی حتی از استفاده این عنوان صرف نظر کردند.
34- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8903091271
35- http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1093802
36- نامه سرگشاده بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق را اینجا و انتقاد آیت‌الله مهدوی کنی، رئیس این دانشگاه را اینجا ببینید.
37- www.gilnews.ir/files/pages/view_content.php?id_content…
38- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8903110508
39- http://www.aftabnews.ir/vdcaewn6e49nwi1.k5k4.html
40- 41-42-43- برای همه موارد نگاه کنید به + علاوه بر آن در یک سال گذشته فاطمه کروبی، اکبر اعلمی و بسیاری دیگر از فعالان سیاسی نامه‌های سرگشاده زیادی به آیت‌الله خامنه‌ای نوشته‌اند.

بررسی مقبولیت رهبر جمهوری اسلامی در ایران با استفاده از متن های پیرامونی»» خودخواندگی در راس هرم قدرت

2010-07-20T19:26:00.003-04:00

این نوشته پیش تر در تهران رویو منتشر شده بود।فتوای تازه آیت الله خامنه ای که دیروز(سه شنبه 29تیر89)در باره شرایط التزام به ولایت فقیه منتشر شد بهانه بازانتشار این نوشته در این وبلاگ است।

چگونه می توان به این پرسش پاسخ داد که آیت الله سید علی خامنه ای از چه زمانی با بحران مقبولیت در رهبری جمهوری اسلامی مواجه شده است؟ چه در ایران هرگز سازوکاری برای ارزیابی مستقیم مقبولیت عام رهبر وجود نداشته و پیش بینی قانون اساسی در اصل 111 ( موضوع بررسی مستمر صلاحیت رهبر در مجلس خبرگان رهبری) به دلیل آنکه اعضای مجلس از سوی نهادی ( شورای نگهبان) تایید می شوند که نیمی از اعضای آن (فقها) مستقیم و نیمی دیگر (حقوقدانان) غیر مستقیم از سوی رهبر تعیین شده اند، ذاتا نمی تواند در حسن اجرا و نظارت بی طرفانه متقاعد کننده باشد در نتیجه در طول 21 سال گذشته سخن گفتن از مقبولیت آیت الله خامنه ای در مقام رهبری سخنی نیست که بتوان بر آن پای فشرد. اما حوادث یک سال گذشته بیش از هر زمان موضوع مقبولیت رهبری آیت الله خامنه ای را با تردید مواجه ساخته است. این متن تلاش می کند با ابزار پیرامتنی و با تکیه بر جمله معروف آیت الله خمینی که در آن میزان را رای ملت می داند و جدا از مباحث فقهی در موضوع «ولایت» نشان دهد که بحران رهبری در نظام سیاسی جمهوری اسلامی از همان بعدازظهر روز چهاردهم خرداد 1368 وجود داشته است و بحران امروز تصویر به بار نشسته درخت تردیدی است که نهال آن 21 سال پیش در خاکی غرس شد که مدفن رهبر درگذشته جمهوری اسلامی را انباشت.

سرخوردگی از متنی که با مخاطب درنمی آمیزد

همه آنهایی که بعد از پایان تاریخ مصرف شعار «خدایا خدایا تا انقلاب مهدی خمینی را نگهدار» شعار تازه «... خامنه ای رهبر به لطف خود نگهدار» را شنیدند؛ سرخوردگی حاصل از رویارویایی با متنی را تجربه کردند که با مخاطب در نمی آمیزد چرا که از پیوند عاطفی با او ناتوان است. آیت الله خامنه ای هنگام تصدی مقام رهبری گرچه از یک پله پایین تر صعود کرده بود اما در آن سطح از نفوذ اجتماعی نبود که جایگاه بنیانگذار جمهوری اسلامی را پر کند. این البته قاعده ای است که در مورد خلفای تمام رهبران کاریزماتیک و انقلابی صادق است اما در این مورد خاص همه می دانستند که او در غیاب نزدیکان آیت الله خمینی که در سال های دهه نخست حاکمیت جمهوری اسلامی به انحا مختلف از صحنه حذف شده اند، خود را بر کشیده و در مقامی قرار گرفته که آیت الله خمینی در آن مقام برای هوادارانش خارج از معنای کلامی، امام بود.

از سوی دیگر آیت الله خامنه ای 49 ساله در میان تردید شخصیت های با نفوذی مقام رهبری را تصدی کرد که همچنان بر رای مغلوب خود در تشکیل شورای رهبری دل مشغول بودند⁽¹⁾ در حالی که آیت الله خمینی اگر در همه عمر ده ساله اش پس از استقرار جمهوری اسلامی کنجی را در قم اختیار می کرد اما میخ رهبری اش را در ذهن توده های مردم کوفته بود. از این ها گذشته شاید مهم ترین پیرامتنی که بتوان از آستانه آن به متن مقبولیت عامه دومین رهبر جمهوری اسلامی وارد شد بررسی انتخابات ریاست جمهوری و خبرگان رهبری در طول حیات سی و یک ساله نظام جمهوری اسلامی است. فرایندی که کنش های سیاسی آیت الله خامنه ای در آن به واکنش های جمعیت رای دهنده شکل و جهت داده و می تواند بستر بررسی مقبولیت او را فراهم کند.⁽²⁾

قهر با انتخابات مجلس خبرگان رهبری

پس از تصدی مقام رهبری از سوی آیت الله خامنه ای تا کنون سه دوره انتخابات مجلس خبرگان رهبری برگزار شده است. این انتخابات در ایران کمترین سطح مشارکت واجدان شرایط را برانگیخته و به ویژه در انتخابات دومین مجلس خبرگان رهبری که درست یک سال پس از انتخاب آیت الله خامنه ای به رهبری در 16مهر1369 برگزار شد به کمتر از 38 درصد رسید. ارائه آمار مشارکت مردم در انتخابات خبرگان رهبری به شکل معناداری در ابهام قرار دارد. در صد مشارکت رای دهندگان در خبرگان چهارم (آخرین انتخابات مجلس خبرگان رهبری) در هیچ منبع رسمی ای قابل دسترسی نیست جز آنکه گفته می شود نتایج یک نظرسنجی نشان داده بود 30.8 درصد واجدان شرایط در این انتخابات شرکت خواهند کرد.⁽³⁾ رویکرد جامعه واجدان شرایط رای دادن به شرکت در انتخابات خبرگان رهبری نشان می دهد تا چه اندازه مردم نسبت به این نهاد نظارتی توجه نشان می دهند و اگر میزان رای ملت است طی 20 سال گذشته همواره نزدیک به 65 درصد مردم (متوسط تخمینی عدم مشارکت در 3 دوره اخیر) به موضوع رهبری بی اعتنا بوده اند و اگر متوسط سطح مشارکت مردم در انتخابات دیگر به عنوان مثال انتخابات ریاست جمهوری را در همین بازه زمانی در نظر بگیریم موید آن است که به طور متوسط تنها 34 درصد واجدان شرایط در انتخابات ریاست جمهوری 6 دوره اخیر شرکت نکرده اند. این مقایسه نشان می دهد حتی 47 درصد کسانی که همواره در انتخابات ریاست جمهوری شرکت می کنند نسبت به انتخابات مجلس خبرگان رهبری بی اعتنا بوده اند.خلاصه سخن این که عدم مشارکت در انتخابات مجلس خبرگان رهبری از سوی 65 درصد جامعه واجد شرایط و 47 درصد جمعیتی که همواره معتقد به شرکت در انتخابات ریاست جمهوری هستند دلیل روشنی بر عدم مقبولیت نهاد رهبری در جمهوری اسلامی است.

ریزش در جبهه هواداران آیت الله خامنه ای از دولت سوم تا دولت اصلاحات

سید علی خامنه ای در دهم مهر 1360 و 3 ماه بعد از آنکه در مسجد ابوذر مورد سوءقصد قرار گرفت با کسب 95 درصد آرا به ریاست جمهوری برگزیده شد. وی که در این دوران نمایندگی آیت الله خمینی در شورای عالی دفاع تنها یکی از مناصب حساس او بود در رقابت با پرورش (نماینده وقت مجلس)، غفوری فرد و زواره ای (معاون وقت وزیر کشور) با تکیه بر جو برانگیخته جامعه در پی ترور محمدعلی رجایی (رئیس جمهور پیشین) و نیز با تکیه بر پیام آیت الله خمینی در باب سوء قصد به او گوی سبقت را برد. مشارکت مردم در این انتخابات برای نخستین بار به مرز 74.26درصد رسید. اما پس از 4 سال تکیه او بر مسند ریاست جمهوری در رقابت های انتخاباتی دولت چهارم (25/5/1364) سطح مشارکت واجدان شرایط با افت 20 درصدی به 54.78 درصد رسید و اگر چه ترکیب رقبای او (محمود کاشانی- حبیب الله عسگراولادی) ترکیب قوی ای نبود آرا او نیز در کنار افت مشارکت مردم 10 درصد ریزش داشت. در انتخابات دولت های پنجم و ششم زمانی که او به رهبری جمهوری اسلامی برگزیده شده بود افت مشارکت مردم در انتخابات ریاست جمهوری تداوم یافت. ترکیب نسبتا یکدست نامزدان انتخاباتی که همه با انگیزه های متفاوت اما درکنار رهبر تازه کار قرار داشتند و تکمیل کننده پازل قدرتی بودند که سرانجام هیمنه او را شکل می داد باعث شد تا رویگردانی مردم از انتخابات ریاست جمهوری تداوم یابد. در انتخابات دولت پنجم (6/5/1368) مرگ آیت الله خمینی، دست به دست شدن قدرت در قوه مجریه پس از 8 سال و انگیزه های احتمالی تغییر و بازنگری قانون اساسی و تجربه شکل جدیدی از ساختار سیاسی نیز نتوانست مردم را به آمدن پای صندوق های رای راضی یا تهییج کند و مشارکت مردم روی مرز 54.59 درصد متوقف شد. اگر در طول 4 سال نخست ریاست جمهوری خامنه ای سطح مشارکت در انتخابات 20 درصد کاهش یافت در طول 4 سال نخست رهبری او و تسلط دولتی طیف سیاسی ای که در انتخاب او به رهبری موثر بودند، مشارکت مردم در انتخابات به کمترین میزان در تمام سال های استقرار نظام جمهوری اسلامی رسید. در این انتخابات(ریاست جمهوری ششم - 21/3/1372) تنها 50.66 درصد واجدان شرایط رای دادن مشارکت کردند. اگر چه ممکن است رویگردانی نیمی از جمعیت رای دهندگان از صندوق های رای نارضایتی از عملکرد دولت اول سازندگی تلقی شود و تلقی درستی نیز هست اما این تلقی صرف، جامع نیست و باید آن را پیرامتنی از ریزش مشروعیت جمهوری اسلامی و در راس آن رهبری نظام نیز دانست. تنها ورود چهره ای متفاوت که به صورت کاملا ضمنی منتقد رهبر جمهوری اسلامی و سیاست های جزم گرایانه او تلقی می شد توانست در انتخابات بعدی مشارکت سیاسی را به صورت معناداری 30 درصد افزایش دهد.

اصلاحات و تظاهر خاموش مخالفت مردم با رهبری

حضور سید محمد خاتمی - که اختلاف های او با آیت الله خامنه ای با استعفای او از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سال 1372 نمود پیدا کرد - توانست 79.92 درصد واجدان شرایط را متوجه صندوق های رای در دوم خرداد 1376 کند. نکته جالب آنکه جدی ترین رقیب او (علی اکبر ناطق نوری) که از سوی آیت الله خامنه ای حمایت می شد تنها 24.8 درصد آرا را کسب کرد.این درحالی است که در این دوران سید محمد خاتمی تنها ریاست کتابخانه ملی و عضویت در شورای انقلاب فرهنگی را بر عهده داشت اما ناطق نوری رئیس مجلس شورای اسلامی بود. اگر بپذیریم در نظامی که هرگز مقبولیت رهبری با سازو کارهای مستقیم سنجیده نشده، ورود آیت الله خامنه ای به جریان انتخابات و حمایت از یک نامزد خاص می تواند مقبولیت او را محک بزند در انتخابات دولت هفتم که سید محمد خاتمی با 69 درصد آرا به ریاست جمهوری برگزیده شد سید علی خامنه ای تنها توانست 31 درصد آرا را در سبد حامیان خود جمع کند. نتیجه جالب توجه این بررسی آن است که این سطح از مقبولیت تقریبا برابر با متوسط سطح مشارکت مردم در انتخابات خبرگان رهبری طی 20 سال اخیر است. به بیان ساده تر و خوش بینانه تر آیت الله خامنه ای در خرداد 1376 تنها 31 درصد آرای کسانی را در اختیار داشت که در همه حال در انتخابات شرکت می کردند. اگر در این بررسی دقیق تر شویم نتایج جالب دیگری نیز به دست خواهد آمد.

در این انتخابات 36 میلیون و 466 هزار و 478 نفر واجد شرایط رای دادن بود و 29 میلیون و 144 هزار و 9نفر در انتخابات شرکت کردند. با فرض آنکه در فضایی که بسیاری قهر طولانی خود را با انتخابات در دوم خرداد شکستند، آنها که رای ندادند در یک استنتاج منطقی هوادار رهبری نظام نیز نبوده اند و تنها 31 درصد رای دهندگان رای خود را به سبد حامیان رهبری ریخته اند می توان نتیجه گرفت که از کل جمعیت واجد رای با کنارگذاشتن رای های خاموش و رای هایی که به سید محمد خاتمی داده شد – که در آن برهه منتقد سیاست های رهبری نظام در 8 سال گذشته شناخته می شد- تنها 24.78 درصد کل واجدان شرایط رای دادن با رای به نامزد مورد حمایت آیت الله خامنه ای به صورت ضمنی از رهبری آیت الله خامنه ای حمایت کردند.

اگرچه در انتخابات دوره بعد سرخوردگی از اصلاحات در برابر خودخواندگی یک رهبر باعث شد تا بخشی از آرای خاموشی که در انتخابات دوم خرداد فعال شده بودند دوباره به حلقه قهر سیاسی بازگردند و مشارکت مردم به 67.77 درصد کاهش یابد اما آرای سید محمد خاتمی با 8 درصد افزایش به 77 درصد رسید. مقایسه این واکنش رای دهندگان با دوره سوم و چهارم ریاست جمهوری ( کاهش 20 درصدی سطح مشارکت و همزمان کاهش 10 درصدی اقبال به سیدعلی خامنه ای) می تواند تاییدی بر این استدلال باشد. هرچند ممکن است گفته شود که نمی توان با قاطعیت رای به اصلاحات را از رای به رهبری تفکیک کرد اما باید در نظر داشت که سخن از رهبری است که واجب الاطاعه خوانده می شود و ولایت مطلقه دارد. روی گرداندن از رای او اگر هم به معنای ضدیت با او نباشد نشان می دهد که او به عکس سلفش که در مقام رهبری بر ذهن جامعه مسلط بود خالی از اتوریته رهبری ای است که مدعی آن است. در ادامه اگر چه همه فرایند های انتخاباتی در ایران مشکوک بوده است اما از بررسی انتخابات نهم و دهم به دلیل ادعاهای بزرگ تقلب که قضاوت و بررسی آماری را از حجیت و استناد تهی می کند، پرهیز کرده ام.

پرسه در متن های پیرامونی

اما تنها انتخابات خبرگان رهبری و ریاست جمهوری پیرامتن هایی نیستند که می توان از آنها برای بررسی متن مقبولیت آیت الله خامنه ای استفاده کرد. تنها اشاره ای گذرا به انتخابات مجلس هفتم کافی است تا باز اثبات کند واکنش های جمعیت واجد شرایط رای دادن به کنش های رهبری دقیقا نشانه تزلزل جایگاه او و ترک های قدیمی بر پایه هایی صندلی قدرتی است که او با اقتدار وهم گونه ای بر آن تکیه زده است. ورود شورای نگهبان با تایید و چراغ سبز آیت الله خامنه ای در رد صلاحیت نامزدان انتخابات مجلس هفتم و اعمال نظارت استصوابی و رد نامزدانی که در دوران نمایندگی شان به آیت الله خامنه ای نامه های انتقادی نوشته بودند و پیش فرضی که مردم از مجلس ششم و تقابل مستقیم بدنه اصلاح طلب و رد صلاحیت شده آن، با آیت الله خامنه ای در جریان تحصن نمایندگان مجلس داشتند باعث شد تا مردم برای تظاهر خاموش مخالفت خود با آیت الله خامنه ای از شرکت در انتخابات مجلس هفتم سر باز زنند.⁽⁴⁾ به این ترتیب انتخابات مجلس هفتم با کمترین سطح مشارکت سیاسی مردم (51.21 درصد) نسبت به تمام دوره های تشکیل مجلس شورای اسلامی برگزار شد. نگاهی به روند انتخابات مجلس شورای اسلامی، انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا، همه پرسی بازنگری قانون اساسی با مشارکت 54.51 درصد شرکت کنندگان در دومین ماه رهبری آیت الله خامنه ای، پیرامتن هایی مثل نماز جمعه و ... نیز ما را به همین نتیجه رهنمون می کند، اما بررسی همه آنها در این مجال نمی گنجد.با این همه همین بررسی کوتاه نشان می دهد که آیت الله خامنه ای در طول تصدی مقام رهبری هرگز حتی در اوج قدرت سیاسی اش نیمی از جمعیت واجد شرایط رای دادن را نیز همراه خود نداشته است و در اغلب مواقع تنها یک چهارم جامعه صاحب رای تحت رهبری او قرار داشته اند.

بی شک بررسی پیرامتن ها به منزله عبور از آستانه برای ورود به متن اصلی است. اما درهای این متن (متن مقبولیت رهبر جمهوری اسلامی) همچنان بسته است. ما بر این در مشت می کوبیم اما صدایی از درون بر نمی خیزد این متن خود را وانمی نهد تا باز جویی اش. ما تنها می توانیم در متن های پیرامونی آن پرسه بزنیم و دلایل بستگی آن را دریابیم.

پانوشت:

1- ماجرای انتخاب آیت الله خامنه ای به رهبری در مجلس خبرگان و گوشه ای از حواشی آن را در اینجا و اینجابخوانید.

2- بحث سلامت انتخابات در جمهوری اسلامی همواره مطرح بوده است اما در بحث حاضر چاره ای جز تکیه بر آمارهای منتشر شده از منابع رسمی جمهوری اسلامی نیست چه اگر ارائه این آمارها غرض آلود نیز باشد در جهت جلوگیری از تفسیر ما پرداخته شده است با این حال و با استناد به همین آمارها می توان تفسیری را که هدف این متن است ارائه داد. تمامی آمارها به جز آمار نتایج انتخابات خبرگان رهبری از پایگاه مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری استخراج شده است.

3- اینجا

4- پیرامون چالش جمهوری اسلامی در برگزاری انتخابات مجلس هفتم به اینجا نگاه کنید.

سه دهه سرکوب برای سلب مرجعیت اجتماعی از کانون نویسندگان،بخش پایانی»» ما را پیر کردند و خواستند که بمیرانند*

2010-07-20T18:59:00.006-04:00

این نوشته پیش تر در تهران ریویو منتشر شده است.

« ... گر چه در این سال ها نتوانسته ام در میدان عمل هم گام تان باشم، آن چه را که بر شما رفته است لحظه به لحظه با دقت و نگرانی دنبال کرده ام : تلاش پی گیرتان را، از درون بهتان خوردن و از بیرون دشنام شنیدنتان را، تا لب دره مرگ رفتن تان را، در جوار مرگ زیستن تان را و مصیبت دیدن تان را، آن گاه که هم گامان شجاع مان میرعلایی و حسینی و مختاری و پوینده قربانی کینه سپاه اندیشان شدند....»⁽¹⁾

کنش ها و واکنش های صنفی - سیاسی کانون نویسندگان در 30 سال اخیر را باید با نگاه به 3 جهت دهنده و با توجه به برایند آنها بررسی کرد. نخست آنکه کانون نویسندگان همواره نهادی خارج از حاکمیت و دارای مرزهای مشخص با جمهوری اسلامی بوده است. دیگر آنکه تنها نهاد صنفی داخلی است که نماینده ای رسمی یا غیر رسمی در حاکمیت حتی در جناح سیاسی منتقد آن نداشته است؛⁽²⁾ سوم آنکه سرکوب سیاسی در تمام این سه دهه بر کانون حاکم بوده، اگر در دوره اصلاحات گمان آزادی عمل می رفت نباید فراموش کرد که طعم این آزادی نیم بند از نخستین سال دولت اصلاحات در کام اهالی قلم زهر مرگ بود. با یادآوری این نگاه بخش پایانی این نوشتار را که به سلب تدریجی و کامل مرجعیت اجتماعی از کانون می پردازد پی می گیریم. هرچند نمی توان دلایل آن را به طور مستقل بررسی کرد و در هر نمونه ای که ارائه می شود باید بخشی از تاریخ را به آن الصاق کرد. لاجرم باز به گذشته باز گردیم.

جنگ نرم؛ پیچیدن مخاطب ادبی در لفاف فتواهای سیاسی

جنگ نرم جمهوری اسلامی در مقابل جبهه قلم با توقیف مطبوعات آغاز شد. توقیف مطبوعات منطبق بر فرایند قضایی نبود. مفهوم دشمن با سوءاستفاده حاکمیت از جو ملتهب جامعه انقلابی نهادینه شد.سنگر دشمن فرضی در مطبوعات منتقد و ذهن نویسنده های دگر اندیش بود.کسی نمی تواند بگوید مخاطب مستقیم آیت الله خمینی و مستندات او برای ادای تهمتی که در این خطابه نهفته، کجاست:« ....سرجای خودتان بنشینید والا به آنجا خواهید رفت که منافقین رفتند....شما چند نفر چه می گویید؟ شما چند نفر روشنفکر به اصطلاح خودتان که می خواهید کمونیست را در ایران تقویت بکنید یا چند نفر دیگری که می خواهید به خیال خودتان امریکا باز بر گردد، من به شما عرض می کنم تا شما زنده اید امریکا بر نمی گردد شوروی هم بر نمی گردد.»⁽³⁾ اما وقتی او ضمن این گفته ها با آگاهی کامل جریانی را به برد الکتریکی اش،یعنی توده ای که مجذوب او بودند و نادانسته باید چراغ استبداد را در ایران روشن نگه می داشتند، می فرستاد و در گوشه ای از این برد مقاومتی از مدار خارج می شد. توقیف مطبوعات با همین شیوه و از روزنامه آیندگان آغاز شد.

20 اردیبهشت 1358 روزنامه اطلاعات، اطلاعیه دفتر آیت الله خمینی را درباره روزنامه آیندگان منتشر كرد. در این اطلاعیه آمده بود: «این روزنامه كه از اول انقلاب تاكنون همیشه نقشی انحرافی و برخلاف مصلحت ملت مسلمان داشته است مورد تایید مسلمانان متدین نیست و امام فرموده‌‌اند كه این روزنامه را از این پس هرگز نمی‌خوانم و مطالب مندرج در آن هرگز مورد تایید نیست.» همین کرشمه کافی بود تا دلباختگان صادق انقلاب در شهرها به دفاتر روزنامه حمله کنند و در کمتر از 3 ماه بعد روزنامه آیندگان در17مرداد1358تعطیل شود.

پس از آن و در طول 30 سال هر نشریه و مطبوعه ادبی که می توانست مجرای گردش آزاد اطلاعات و پل ارتباطی اهالی قلم و مخاطبانشان باشد مورد دست اندازی حکومت قرار گرفت. خبرنامه کانون نویسندگان ایران، مجله اندیشه آزاد، کتاب جمعه، گردون، برج، آدینه، دنیای سخن، کارنامه و هر ملجایی که اهالی کانون در 30 سال اخیر می یافتند، توقیف می شد یا چنان در تنگنا قرار می گرفت تا از انتشار باز بماند. اما از سوی دیگر ادبیات حکومتی در نشریات رانتی مثل ادبیات داستانی، شعر سوره و ... تبلیغ می شد.علاوه بر مبارزه مستقیم، ایزوله کردن مخاطبان یعنی تلاش پنهان برای ربودن مخاطب و سوق دادن او به یک منبع خاص تولید آثار ادبی با انتشار و توزیع رانتی مجلاتی که ایدئولوژی حاکم را تبلیغ می کردند، مصادره کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و موسسه انتشارات امیرکبیر و ...، تسلط بر رادیو و تلویزیون و ایجاد ده ها مرکز چاپ و پخش کتاب با رانت های دولتی، حذف نویسندگان و شاعران منتقد از صفحات روزنامه ها و ... شناخت جامعه مخاطب را از نویسندگان و شاعرانی که بنیانگذاران و همراهان دیرسال کانون بودند روز به روز تحلیل برد و چهره های ادبی جوان و منتقد حکومت نیز هرگز از فرصت شناخت مخاطب و شناخته شدن از سوی مخاطب بهره مند نشدند. یعنی نویسندگان منتقد هرگز نتوانستند ضریب نفوذ اجتماعی شان را به دورانی برسانند که سواد عمومی و مکانیزم های نشر و اطلاع رسانی بسیار ضعیف تر از دوران پس از انقلاب بود.

جنگ نرم با نویسندگان و شاعران به همین جا ختم نشد، تهدید و ارعاب اهالی قلم، منع نوشتن و فعالیت اجتماعی، توقیف کتاب و سانسور باعث شد تا گروه بزرگی از نویسندگان و شاعران به تبعیدی ناگزیر تن در دهند. انفجار بمب مهاجرت در میان ده ها شاعر و نویسنده که در طول 30 سال کشور را ترک گفتند -اگر همگی به عضویت کانون در آمده بودند یا نه- از درون، کانون نویسندگان و جبهه تلاش برای کسب موقعیت حرفه ای نوشتن را منهدم کرد.

جنگ سخت؛ افتادن تشت حکومت از بام قتل های زنجیره ای

سعید سلطان پور اولین قربانی کانون نویسندگان در سال هایی بود که برای سلطه بر جامعه باید ماشین کشتار وحشیانه دائما کار کند. اما سلطان پور آخرین قربانی نبود. سال 1360 سال اعدام سلطان پور و تخریب دفتر کانون و تعطیلی آن بود.

از سال1357تا 1360 کانون ده ها اطلاعیه و بیانیه در اعتراض به تحدید آزادی رسانه و بیان منتشر کرده بود و در روزهای آغازین جنگ ایران و عراق در ماموریتی داوطلبانه عده ای از اعضای آن به مناطق جنگی سفر کرده بودند⁽⁴⁾ اما پس از حمله اوباش به کانون تا سال 1367 فعالیت منسجمی از کانون دیده نمی شود. کوچ، نشستن در تنهایی و در شکست آرمان های بلند پروازانه انقلاب، به استعاره و در پرده چیزی نوشتن محصول این دوره است. در این دوران اعضای کانون نویسندگان تنها چندین جلسه ادبی و غیر صنفی تشکیل دادند و گاهی در مراسم درگذشت دوستی با هم دیدار کردند. سرخوردگی از انقلاب، مهاجرت هایی که جمع اهالی قلم را پریشان کرده بود، از بین رفتن پاتوق های فرهنگی، فضای جنگ زده فرهنگ و ادبیات و هوایی که خالی از ویروس های تهمت و تهدید نبود پیشبرد اهداف صنفی و طرح مطالبات کانون را پیچیده کرده بود. در سال 1367 پیشنهاد برگزاری سی امین سالگرد مرگ نیما یوشیج نویسندگان و شاعران را گرد هم آورد و سرانجام بحث فعال کردن دوباره کانون نویسندگان را پیش می کشد. اما تا اقدامی جدی برای فعال سازی کانون دو سال زمان صرف شد.⁽⁵⁾ در سال 1369، 150 نفر از نویسندگان و شاعران «پیش نویس منشور کانون نویسندگان ایران» را امضا کردند. انتشار این پیش نویس با واکنش تند قلم به دستان حامی حکومت و روحانیون تندرو در رسانه های مختلف و به ویژه روزنامه کیهان مواجه شد. واکنش تند اما قابل پیش بینی به این پیش نویس که چیزی جز اصول روشن کانونیان برای مبارزه با سانسور و آزادی بیان در آن نبود، نشان می داد که اولا حکومت تا چه اندازه از فعالیت کانون هراسناک است و ثانیا در دهه ای که گذشته بود و پس از آن اهالی قلم چگونه زیر سرکوب نفسگیر گذران می کردند. فحاشی و افترای کسانی که جمهوری اسلامی شناسنامه آنها را صادر کرده و نام شاعر و نویسنده بر آنها گذاشته بود یاد آور این بیت مولانا در مثنوی است که:«تا قلم در دست غداری بود/ لاجرم منصور بر داری بود» شاید هنوز زمان برای کانون نویسندگان فرا نرسیده چرا که به قدر کفایت خون بر زمین نریخته بود.

در 23 اسفند 1372 کانون با دفاع از سعیدی سیرجانی بار دیگر حضور و حیات خود را اعلام کرد.⁽⁶⁾ و در23 مهر 1373 ضمن نامه ای سرگشاده که امضای 134 نفر از نویسندگان سرشناس به آن شان نمایندگی اهالی قلم را داده بود تلاش کرد فعالیت کانون را فعالیتی صنفی تعریف کند و مهم ترین ضرورت این فعالیت را تشریک مساعی برای مقابله با سانسور و حذف آزادی بیان قلمداد کند. در بخش پایانی این بیانیه آمده بود:« پس اگر چه توضیح واضحات است، باز می گوییم: ما نویسنده ایم. ما را نویسنده ببینید و حضور جمعی ما را حضور صنفی نویسندگان بشناسید.»⁽⁷⁾

اما این نامه نه تنها نتوانست کانون را از تنگنای فشارهای سیاسی آزاد کند که خود به عاملی برای افزایش فشارها و تهدید ها تبدیل شد چنانکه از میان این 134 نفر 21 نفر در سفر به ارمنستان (سال 1375) سوار اتوبوسی شدند که با توطئه حکومت بنا بود تابوت دسته جمعی شان باشد⁽⁸⁾ و4 شاعر و نویسنده دیگر از میان امضاکنندگان این نامه در سال های همین دهه که به راستی می توان دهه آخرین تلاشی کانون دانست در فاصله 3 تا 5 سال در جریان قتل های زنجیره ای به فجیع ترین شکل کشته شدند. احمد میرعلایی(2آبان 1374)، غفار حسینی (20آبان1375)،محمد مختاری(12آذر1377) و محمد جعفرپوینده(18آذر1377) تنها اهالی قلمی از میان امضاکنندگان آن نامه بودند که قتل آنها در پرونده قتل های زنجیره ای از پرده برون افتاد.

بعد از انتشار متن «ما نویسنده ایم» در سال 1373که پاسخ حکومت به آن دزدیدن و قتل احمد میرعلاییو ماجرای اتوبوس مرگ بود، کانونیان به تلاش خود ادامه دادند و با برگزاری جلسات متعدد و مشورتی سرانجام در 18 شهریور 1375 پیش نویس جدید منشور کانون نویسندگان ایران تصویب ومنتشر شد.منشوری که در اصل نخست آن آمده بود:« آزادی اندیشه و بیان و نشر در همه عرصه های حیات فردی و اجتماعی، بی هیچ حصر و استثنا حق همگان است.... کانون نویسندگان ایران با هر گونه سانسور اندیشه و بیان مخالف است و خواستار امحای همه شیوه هایی است که به صورت رسمی و غیر رسمی مانع نشر ، چاپ و پخش آرا و آثار می شوند...» پاسخ حکومت به انتشار این منشور دستگیری فرج سر کوهی ، قتل غفار حسینی و چند ناشر بود.

یک سال بعد دولت اصلاحات بر سر کار آمد. کانون نویسندگان امیدوار به بهبود شرایط و اصلاح ساختار و منش سیاسی حکومت «فراخوان کمیته برگزاری مجمع کانون نویسندگان ایران» را در20مرداد1377منتشر کرد. محمد مختاری و محمد جعفر پوینده در تلاش برای برگزاری مجمع عمومی نقش محوری داشتند. هیولای مرموزی به نام جمهوری اسلامی با ترور آنها در پاییز، پیامی تلگرافی اما روشن به کانون نویسندگان و رهبران اصلاح طلب ارسال کرد: «من اصلاح نمی شوم!» 13اسفند همین سال نخستین نشست عمومی کانون نویسندگان ایران، پس از 17 سال برگزار شد. اما از 150 امضا کننده پیش نویس سال 69 که هیچ حتی از 134 نفری که پای نامه «مانویسنده ایم» سال 73 را امضاکردند، خبری نبود. این مجمع با نشستن 70 نویسنده و شاعر بر صندلی هایی که پایه شان بر موج خون اهل قلم شناور بود، تشکیل شد تا افتادن تشت جمهوری اسلامی از بام قتل های زنجیره ای به شکست کامل سیاست «النصربالرعب» حکومت تعبیر نشود.

آیا کانون نویسندگان دوران نازایی اجتماعی را از سر خواهد گذراند؟

همانطور که در بخش نخست این مجموعه اشاره کردم ایجاد نهادهای موازی به ظاهر صنفی اما دولت ساخته، از جمله سیاست های جمهوری اسلامی برای سلب اعتبار نهادهای مدنی است. انجمن روزنامه نگاران مسلمان در برابر انجمن صنفی روزنامه نگاران، تحکیم وحدت در برابر تحکیم وحدت و نمونه های بسیار دیگر نشانه همین سیاست است. پس از آنکه آزادی نسبی مطبوعات در اویل دولت اصلاحات و افشای قتل های زنجیره ای فضا را برای طرح پیشنهاد ثبت رسمی کانون مهیا کرد، جمهوری اسلامی که سیاست تهمت و ارعاب و قتل را آزموده بود نهاد موازی کانون نویسندگان را در سال 1378 تاسیس کرد. هیات موسس «انجمن قلم» همان جمعی بودند که در سال 1369 بی شرمانه ترین تهمت ها را در پاسخ به انتشار پیش نویس منشور کانون در حق دگرنویسان روا دانسته بودند.هر چند این نهاد موازی تنها در حد محفلی برای توزیع رانت های دولتی در میان قلم به دست های حکومت باقی ماند اما تلاشی برای مقابله با رسمیت احتمالی کانون در دولت اصلاحات بود. فرض محال، محال نیست.

در 19مرداد همین سال اساسنامه کانون نویسندگان ایران تصویب شد و در 4 آذر مجمع عمومی کانون با حضور 120 اهل قلم و با پیام احمد شاملو و سیمین دانشور برگزار شد.

اما سال 1379 سال مرگ یک شاعر و یک داستان نویس بزرگ است. احمد شاملو و هوشنگ گلشیری که استوانه های کانون نویسندگان بودند به فاصله 2ماه از یکدیگر قبای ژنده اهل قلم بودن را به جایی ناپیدا در این شب تیره آویختند. قصدم ذکر مصیبت نیست. می خواهم برای طرح موضوعی مغفول مقدمه چینی کنم. کانون نویسندگان عقیم شده بود و جمهوری اسلامی این را فهمیده بود. با سرکوب کانون وتعلیق آن تا رسیدن به سن یائسگی اجتماعی و قتل فرزندان جوان ترش عملا کانون را در موقعیتی قرار داد که قدرت نوزایی نداشته باشد. این عقیم شدگی با آخرین نشست مجمع عمومی در سال 1380 تکمیل می شود. پس از آن تا به امروز جمهوری اسلامی در قامت دادستان هایش مقابل تشکیل مجمع عمومی کانون به عنوان تشکیلاتی غیرقانونی ایستاده است تا آنجا که کانون برای انتخاب هیات دبیران در تابستان 1387 رای گیری را به صورت پستی برگزار کرد. پیداست از یک نهاد صنفی وقتی اعضایش نتوانند آزادانه و بی هراس با یکدیگر دیدار کنند چه باقی می ماند.

اگر بخواهیم در دهه 1380 و پیش از کودتای انتخاباتی اخیر فعالیت های صنفی – سیاسی کانون را رصد کنیم. باید به دو موقعیت خاص نیز بپردازیم.

موقعیت نخست، موقعیتی است که در آن پس از سال ها، روشنفکری ادبی به صورت چهره های منفرد در فاصله میان دو دور انتخابات ریاست جمهوری سال 1384 به میدان آمد و مردم را برای دادن رای به اکبر هاشمی رفسنجانی ترغیب کرد.

شاید دلیل اصلی آنها برای این کار - آن طور که تحلیل گران سیاسی نوشتند - همان بود که چند سال قبل در فرانسه اتفاق افتاده و چپ ها را واداشته بود به دشمن همیشگی خود، ژاک شیراک، رای بدهند تا مبادا ژان ماری لوپن نماینده راست افراطی به کاخ الیزه نزدیک شود. اما شاید آنها به این نیز می اندیشیدند که این انتخابات می تواند شکاف بزرگی در حاکمیت ایجاد کند و از همه مهم تر احمدی نژاد ، به عنوان چهره بی نقاب جمهوری اسلامی، خود شمایل و شمایل گردان گروهی بود که برای نویسندگان منتقد از نشانی بهشت زهرا اعلامیه ترحیم سعیدی سیرجانی را می فرستادند، حرکت دست های او حرکت دست هایی را تداعی می کرد که پوینده را خفه کرده بود و در یک کلام او جمهوری اسلامی ای بود که دیگر شمشیرش را بی نیام و از رو بسته است. اما آیا جمهوری اسلامیِ هاشمی رفسنجانی با کانون نویسندگان بر سر مهر بود؟ هر چند این موضع رسمی کانون نبود و تنها امضای اعضای موثر آن بی ادعای سخن گویی از جانب کانون و در حمایت از هاشمی منتشر شد اما نشان از انهدام چیزی در کانون بود و من آن چیز را سنگ بنای کانون می دانم. کانون نویسندگان به عنوان یک نهاد صنفی قدرت تشکیلاتی اش را در بمباران بی امان سی ساله از دست داد. قدرتی که در سال های پراکندگی دهه 60 با تارهای نامریی اش باقی مانده بود.

البته در این میان باید تاثیر تغییر مسیر جریان ادبی در دهه هفتاد را جداگانه بررسی کرد. شکافی که حکومت با ابزار نرم میان اهالی قلم و مخاطبانشان ایجاد کرد با خیز شاعران و نویسندگان جوان در دهه هفتاد گشاده تر شد. کانون نیز در سه دهه تعلیق به نهادی پیر پذیرای شکاف نسلی تبدیل شد. کانون نویسندگان ایران در ادامه فعالیت های اش در آبان ماه 1384 نیز روز سیزدهم آذر را روز مبارزه با سانسور اعلام کرده است.هر چند مشخص نیست با کدام ابزار می خواهد این روز را به باور عمومی مردم و حتی آنها که دستی در نوشتن و دلی در کتاب دارند، تبدیل کند.

موقعیت دیگر مهم ترین جبهه گیری کانون پس از قتل های زنجیره ای در برابر خودکامگی حکومت در پاسخ به نوشته محمد قوچانی در شماره‌ 28 مجله‌ شهروند امروز (یک‌شنبه 18 آذر 1386) است. قوچانی مرگ قیصرامین پور و سکوت کانون را که به زعم او باید تسلیتی در مرگ شاعر صادر می کرد بهانه ای برای تاختن به کانون می بیند. او بدون نگاه به گذشته و حال کانون و بدون نگاه به گذشته و حال شاعر درگذشته محبوبش، کانون نویسندگان ایران را به جزم گرایی محکوم می کند. کانون نویسندگان پاسخ به محمد قوچانی را که به او لقب «مفتش فرهنگی» داده است به دادنامه ای برای بازنمایی هویت خود و بازتعریف اصول خود تبدیل می کند تا ضمن پاسخ به یک منتقد فرصت طلب رابطه اش را نیز با حکومت شفاف تر از همیشه ترسیم کند.⁽⁹⁾ اتهام زنی و ارعاب کانون از سوی قلم به دستان حکومتی و عیارزن طراری چون رضا رهگذر در راس آنها، رسانه های پرونده ساز جمهوری اسلامی و در راس آنها روزنامه کیهان با صفحه «نیمه پنهان سیاستگذاران فرهنگ» در نوک پیکان حمله شان و و دوست نماهایی که نبرد سیاسی شان نه با بنیاد استبداد که با قدرت سیاسی حاکم برای بازگشت به صحنه قدرت است، نشان می دهد که کانون در طول این سال ها قربانی مواضع خود و جدال دیگران بر سر قدرت بوده است و جنگی از این فرساینده تر نیست.

با این همه، شرایط امروز می تواند فرصت تازه ای را برای عبور کانون از نازایی و انفعال پیشنهاد کند. آیا هنوز برای کانون آنقدر توان باقی مانده تا فرصت بازگشت به حیات اجتماعی و صنفی را دریابد؟

هر چند در یک سال اخیر و در جریان جنبش اعتراضی مردم ایران تعدادی از اعضای کانون دستگیر و زندانی شدند و کانون در مناسبت های مختلف بیانیه ای چند صادر کرد اما نفوذ کلام آن در زمین سختی که نهال نازک جنبش اعتراضی مردم از آن جوانه زده، چندان نبود که منشا اثری باشد.

شاید برای بررسی تاثیر و تاثر کانون در وقایع یک سال اخیر بتوان در مجالی دیگر سخن گفت. بر یک سالی که گذشت قطعا حیات سخت گذر کانون نیز اثر گذار بوده است و قطعا ادبیات دیر یا زود تجربه های تغییر شکل یافته آن را باز خواهد نمود، اما آیا محتمل است که کانون بتواند در این رهگذر موقعیت و رسالت حرفه ای خود و راه ارتباط را با جامعه ای که می تواند پشتیبان مطالبات صنفی اش باشد، باز یابد؟

پانویس:

1- بخشی از پیام احمد شاملو به شاعران و نویسندگان شرکت کننده در مجمع عمومی کانون نویسندگان (پنج شنبه 4 آذر 1378)

2- حتی اگر در ابتدای انقلاب رحمت الله مقدم مراغه ای ،از اعضای کانون نویسندگان، وارد دستگاه دولت موقت می شود، چندی بعد مجبور به فرار از کشور می شود. نگاه کنید به: سال های بحرانی نسل ما، خاطرات رحمت الله مقدم مراغه ای،تهران، علم، 1386

3- صحیفه نور، ج 17، ص 260

4- محمد مختاری، غفار حسینی و تنی چند از اعضا کانون دو هفته بعد از آغاز جنگ در ماموریتی داوطلبانه که پیشنهادش در کانون مطرح شده بود به مناطق جنگی رفتند روایت این دو از جریان جنگ در نامه کانون نویسندگان ویژه جنگ و مجله برج منتشر شده است. کمتر از 20 سال بعد این دو نویسنده در جریان قتل های زنجیره ای کشته شدند.

5- صدور فتوای علیه سلمان رشدی و حساسیت دوباره بر اهالی قلم یکی از دلایل تاخیر احیا کانون در این سال هاست.

6- ماجرای سعیدی سیرجانی ماجرایی غریب و به همان اندازه دفاع کانون از او شجاعانه بود. وزارت اطلاعات چنان که شیوه جمهوری اسلامی در برچسب زنی به مخالفان است پس از بازداشت او در شرایطی که او امکان دفاع نداشت جرمش را در اطلاعیه ای رسمی و مفصل «نگهداری و استعمال مواد مخدر و نیز همجنس‌بازی و لواط» اعلام کرد.سعیدی سیرجانی سرانجام در 4آذر1373 به طرز مشکوکی در بازداشت درگذشت.

7- متن کامل این نامه را اینجا ببینید http://www.iranrights.org/farsi/document-255.php

8- منصور کوشان، مسعود بهنود و دیگران ماجرای این سفر و توطئه برای قتل دسته جمعی نویسندگان را در روایت های مشابهی نوشته اند.اگر چه حکومت کاملا منکر چنین واقعه ای شده است، سال ها پیش من در خانه یکی از اعضای کانون عکس های این سفر و اتوبوس انکار شده را دیده ام. اما کل این ماجرا هنوز ناگفته های بسیاری دارد که شاید روزی بتوان در دادگاهی صالح آنها را شنید.

9- پاسخ کانون نویسندگان را به نوشته قوچانی با عنوان«پرونده سازی های یک مفتش فرهنگی» در اینجا بخوانید.

http://www.kanoon-nevisandegan-iran.org/2pBShahrvand.htm

· عنوان این بخش را از متن سخنرانی محمود دولت آبادی در22 اردیبهشت1388 برداشته ام. گرچه او به دعوت ستاد88 در جمع هواداران میرحسین موسوی سخن می گفت اما سخنش بیشتر اعتراض به سه دهه سرکوب اهل قلم بود.

سه دهه سرکوب برای سلب مرجعیت اجتماعی از کانون نویسندگان،بخش دوم، سال 1358، مرزبندی در زمین غصبی

2010-07-20T18:11:00.003-04:00

این مطلب پیش از این در تهران ریویو منتشر شده است

در بخش نخست این نوشتار به نخستین مواجهه کانون با شکل قوام نایافته و جنینی جمهوری اسلامی اشاره کردم؛ اما این مواجهه زمانی اتفاق افتاد که کسی به یقین نمی دانست در این «انقلاب در انقلاب» برگ برنده در دست کیست। سال 1358، سال استقرار جمهوری اسلامی ست. حکومت نونهاد باید مواضع خودش را با هر نهاد سیاسی و صنفی روشن کند؛ مرزبندی در زمینی که مالکیت آن مورد تردید جدی قرار گرفته است. از سوی دیگر نهادهای بیرون از حاکمیت نیز در پی آن هستند تا راهی برای ورود به جریان اجتماعی ای پیدا کنند که حاکمیت با تسلط بر افکار عمومی آنها را از آن بیرون کرده است. سال 1358 را باید سال اوج و افول نقش بازی کانون در تنازع بقای اجتماعی دانست. در این سال استراتژی حاکمیت برای مقابله با دگراندیشان ذره ذره شکل می گیرد. این استراتژی در مواجهه با کانون نویسندگان ایران به مثابه واکنشی پنهان در گوشه پرتی از یک آزمایشگاه سیاسی که عوامل خرد مداخله گر در آن شاید خود از نقشی که ایفا می کنند باخبر نیستند، دوباره متولد می شود اما پس از آن، حاکمیت از بازتولید خود به خودی این استراتژی دچار شعف می شود و اصول آن را تئوریزه می کند. تئوری ای که سانسور نظام مند، جنگ نرم با نویسندگان و شاعران و نهاد صنفی آنها و جنگ سخت و حذف فیزیکی دگراندیشان محصول آن است.

امر به هر حال محال در محضر شاه و آیت الله

چند ماه پس از استقرار جمهوری اسلامی شاعران و نویسندگان حیات حرفه ای خود را در مخاطره ای جدی باز می یابند. مخاطره ای که چاووش آن «لایحه قانون مطبوعات» است. کانون نویسندگان در اعتراض به این لایحه نامه سرگشاده ای به مهدی بازرگان، نخست وزیر دولت موقت،می نویسد ⁽¹⁾ این نامه به نخست وزیر جمهوری اسلامی مانند نامه کانون به نخست وزیران پهلوی، بی پاسخ می ماند تا این حقیقت برای اهالی قلم آشکار شود که حضور مستقل آنها در محضر شاه و آیت الله هرگز نباید به رسمیت شناخته شود.⁽²⁾

کانون نویسندگان ایران هیچگاه - نه در دوران اولیه شکل گیری در دولت هویدا و نه پس از آن - به عنوان یک نهاد صنفی مجوز رسمی و قانونی نیافت و همین موضوع همواره باعث شد تا شاعران و نویسندگان نیز به این کانون نه به عنوان یک نهاد برای مقابله با سانسور و احقاق حقوق صنفی بلکه به عنوان یک تشکل سانسور شده و مخالف حاکمیت و پایگاه اعتراض سیاسی اهالی قلم نگاه کنند. این نگاه به کانون نویسندگان البته در درون حاکمیت نیز وجود داشت و در دو طرف ماجرا نگاهی کاملا طبیعی و برآمده از ذات استبدادی حکومت در ایران بود که تشکیل هر نهاد صنفی مستقل از حکومت را بر نمی تابد.

کانون، گرفتار لبه های قیچی سیاست

سه ماه بعد در مهر 1358 کانون نویسندگان ایران در حین تدارک «برگزاری دومین شب های کانون نویسندگان ایران» بیانیه ای در انتقاد به فضای بیم و وحشت و بدبینی خطاب به دولت وقت و مستاجل صادر کرد.⁽³⁾اگر چه کانون نویسندگان می خواست با برگزاری این شب شعر و سخنرانی و یادآوری شب های شعر انستیتو گوته پل ارتباطی اش را با مخاطبانی که در انفجار نور(!) پراکنده شده بودند، بازسازی کند اما این بار کارشکنی نویسندگانی که می خواستند کانون را مجری ایده های حزب توده کنند نه تنها در همداستانی با حاکمیت مانع برگزاری این برنامه شد که تصویری از انشقاق در کانون ارائه داد. در شرایطی که توده ای های کانون مقابله با جوانه های خشونت دولتی و انتقاد به بازتولید استبداد را از سوی دیگر اعضا هم صدایی با امپریالیسم برای به شکست کشاندن انقلاب قلمداد می کردند دو حادثه مهم کانون را در سخت ترین شرایط موضع گیری قرار داد. سفارت امریکا در تهران اشغال شد و به فاصله 3 روز دولت موقت استعفا کرد، روزنامه اطلاعات یک روز پس از استعفای دولت موقت در 16 آبان 1358 اطلاعیه حزب توده ایران را در حمایت و اعلام آمادگی برای همكاری با شورای انقلاب منتشر كرد. در همین روز روزنامه اطلاعات همچنین پیام كانون نویسندگان ایران در ستایش از اقدام دانشجویان تسخیركننده سفارت آمریكا را منتشر كرد.

چرا کانون از اشغال سفارت امریکا حمایت کرد؟ چرا ناگهان حوزه تمرکز خود را تغییر داد؟ آیا با همه هوشمندی از پیش بینی مناسبات جدیدی که این اقدام و حمایت از آن در فضای سیاسی کشور به جای می گذاشت ناتوان بود؟ من بر آنم که در شرایطی که حزب توده تلاش می کرد انگ سازشکاری لیبرالیستی را بر پیشانی کانون بکوبد و حکومت در اقدامی حساب شده موضع بالادست هر چپ دو آتشه را با اشغال سفارت امریکا در اختیار گرفته بود و چپ تر از همه چپ ها دست به عملی زده بود تا دیگر، گروه های سیاسی رقیب نتوانند از مواضع ضد امپریالیستی بر او بتازند، کانون نویسندگان مجبور به همراهی با همه گروه هایی شد که از این اقدام یا به تعبیر آیت الله خمینی «انقلاب دوم» شگفت زده شده بودند.⁽⁴⁾

در همین روز كانون نویسندگان ایران عضویت 5 تن از اعضای توده ای خود را معلق كرد؛ اقدامی که نشان می داد حمایت از اشغال سفارت امریکا لااقل هم صدایی با توده ای ها نیست. این پنج تن عبارت بودند از فریدون تنكابنی، به‌آذین، برومند، هوشنگ ابتهاج و سیاوش كسرایی.

5 روز بعد محمود اعتمادزاده (به‌آذین) در جلسه ای مطبوعاتی به نمایندگی از تعلیق شدگان ضمن برشمردن علل اختلاف نویسنده های حزب توده با کانون گفت: «... من به عنوان سیاست كانون نمی‌پذیرم كه در برگزاری شب‌های شعر و سخنرانی، كسانی در جهت محكوم كردن انقلاب و رهبری آن گام بردارند. به همین جهت از ابتدا اعلام كردیم كه باید شعرها و سخنرانی‌ها قبلا دیده شوند.» در همین جلسه سیاوش كسرایی نیز درباره نامه‌ای كه این 5 تن در تأیید سیاست ضدامپریالیستی به آیت الله خمینی نوشته‌بودند سخن گفت و یادآور شد این نامه به سه صورت منتشر شده است؛ یكی به امضای ما 5 تن عضو تعلیق شده است كه در آن جمله «به فعالیت دوره اخیر این كانون معترض بوده و هستیم» قید شده است.⁽⁵⁾

البته پس از آن که جمهوری اسلامی در دو سال موفق به سرکوب تمام عیار گروه های سیاسی مخالف شد، سراغ حزب توده هم رفت و به تبع آن نویسندگان حزبی مزد مقابله با نهاد صنفی خود و حمایت از سانسور و سرکوب در جهت تأمین اراده نهاد سیاسی شان را با زندان و کوچاندن و مرگ ادبی دریافت کردند.

اگر از بلندایی که طی کردن سربالایی 31 ساله جمهوری اسلامی ما را به آن رسانده است به آن روزها نگاه کنیم در می یابیم که ارزش گذاری مواضع کانون در آن روزها ارزش گذاری نظام تصمیم گیری ای نیست که بر سر هزارراه انتخاب، حساب هزینه- فایده اش را نگه داشته است. انقلابی های از راه رسیده «شمشيری بی دسته را در مرز تباهی و انسان درنشاندند/ و آنگاه ، جهان را به ساده ترين بخش تقسيم کردند / ما / و/ دوزخيان»⁽⁶⁾کانون و هر شخصیت حقوقی دیگری دو راه بیشتر پیش رو نداشت یا به نهادی انقلابی در خدمت خشونت تقدس یافته تبدیل شود یا استقلال خودش را حفظ کند و به دشمن نابخشودنی انقلاب تبدیل شود.

از سوی دیگر تماشای عینی موجودی که امروز خود را «جمهوری اسلامی» می نامد، مستند تر از هر نتیجه ای که آزمایشگاه های نقد سیاسی به دست می دهد این واقعیت را آشکار می کند که کانون نویسندگان ایران در سال های پایانی دهه پنجاه، سال های پایانی دهه هشتاد را در خشت خام انقلاب اسلامی دیده بود. شاهد بعدی را به این متن احضار می کنم.

تیزبینی کانون در مواجهه با رفراندم قانون اساسی

پس از ماجرای استعفای دولت موقت آخرین تلاش کانون برای مقابله با نهادینه شدن دیکتاتوری نوشتن نامه ای سرگشاده به مردم بود. این نامه پیش از همه پرسی قانون اساسی منتشر شد.⁽⁷⁾ دقت این نامه در کشف نقایص و لاپوشانی های متن قانون اساسی به اندازه ای بود که امروز و در جنبش اعتراضی اخیر همین نکات مورد مطالبه مردم است مردمی که مرجعیت اجتماعی نویسندگان و شاعران را در یک سانحه تاریخی از دست دادند یا تبلیغ و ضدتبلیغ حکومتی آنها را ربود. در این نامه با اشاره به جو برانگیخته جامعه و فرصت کوتاه تا برگزاری رفراندم و با تاکید بر این که به هرحال برای آگاه سازی توده های مشتاقی که می خواهند با تصویب قانون، مملکت نظم و نسق بگیرد ، مجال نیست ؛ نادیده گرفتن حق حاکمیت ملی ،علی الاطلاق و مبهم بودن ممنوعیت اعمال شکنجه بدنی در اصل 38، بی توجهی به مساله جنسیت و نفی امتیازهای اجتماعی زنان در اصل 19 ، مقید و مشروط بودن تساوی حقوق زن و مرد در اصل 20 ؛ عدم توجه درست و کامل به حقوق اقوام ایرانی در اصل 15 ؛ مسکوت گذاشتن آزادی بیان افکار و عقاید در اصل 23 ، قید و بندهای محدود کننده در اصول آزادی مطبوعات ( اصل 24 ) ، مصونیت مکاتبات، ممنوعیت سانسور و استراق سمع ( اصل 25) ، تشکیل احزاب و انجمن های صنفی و سیاسی (اصل 26 ) تشکیل اجتماعات و راه پیمایی ها ( اصل 27) ، رسیدگی به جرایم مطبوعاتی و تعریف جرم سیاسی ( اصل 168 ) و آزادی انتشارات و تبلیغات در رسانه های گروهی (اصل 175) ، مورد اشاره و توضیح قرار گرفت. یازده نکته ای که کانون در این نامه و 31 سال پیش به آن پرداخت، مجموعه مطالبه ای است که امروز معترضان به جمهوری اسلامی را کنار هم گردآورده است.

موریانه های هیجان انقلابی به جان قلم ها و کتاب ها می فتند

«درد زياد است [...] اكنون سر قلم ها بر ضد ماست. قلم ها جاي سرنيزه آمده است [...] ما گرفتار به اصطلاح روشنفكرها هستيم.»⁽⁸⁾ این سخنانی است که آیت الله خمینی در آن افکار توده هایی را که می توانستند به برکت انقلاب از استثمار مذهبی و جهل تحمیلی نجات یابند، علیه منتقدان نظام نوپای جمهوری اسلامی که لزوما هم اسلام ستیز نبودند، بسیج می کرد. آیت الله خمینی در سخنان دیگری می گوید:«بعضي از نويسنده هاي ما حاضر نيستند براي جلو بردن مقصدشان يك كلمه اسلام به كار ببرند ولو براي اين كه ما را بازي بدهند.[…]من حجتی را که خدا برایم دارد ادا کردم این برنامه کوتاه مدت شماست که با تما اینها مبارزه ای بکنید بدتر از آن مبارزه ای که با شاه کردید.»⁽⁹⁾

اقداماتی که کانون نویسندگان در سال 1358 برای آگاهی افکار عمومی و حتی جریانات سیاسی ای که در بخشی از آنها صاحب نفوذ معنوی بود انجام داد، در زمان خود بدیع و تیزبینانه بود. اما هیجان انقلابی گوش ها را از تک صدایی انباشته بود و از سوی دیگر مرکز قدرت در حاکمیت چنان صریح و بی پرده حریم آگاهی را مصادره کرده و از آنجا به صدور فتوی له و علیه دیگران می پرداخت که نویسندگان مستقل در پایان حوادث این سال به کمال دریافتند که سبوی انقلاب شکسته و پیمانه اش ریخته است و آنها از این پس با سیاستی مواجهند که بر دو تاکتیک سرکوب نرم و سخت متکی است. هزینه ای که جامعه ایرانی در قبال این سیاست پرداخت از دست دادن سرمایه عظیم فرهنگی ای بود که از معدن انقلاب مشروطه استخراج شده بود و حاصل این فقدان، نابهره وری اندیشه و عمل ادبی در ایران است که خود موضوع بحثی جداگانه است. اما جامعه اهل قلم هزینه ایستاده ماندن در زیج جست و جو را با بذل جان و رویاهایش پرداخت و از همه دردناک تر با خاموشی و سترونی مزمن.

نویسندگان مستقل بوی دهان گرگ تازه زادی را که از پستان انقلاب شیر خورده بود، پیش تر از همه شنیده بودند و نیش دندانش را بیشتر از همه تا بن استخوان احساس کرده بودند. از این جهت سرمقاله نخستین شماره هفته نامه کتاب جمعه بسیار حائز اهمیت است.⁽¹⁰⁾به ویژه آنکه گویی تصویری از امروز ماست. هشداری که تاریخ ناشنیده از آن گذشته است:« روزهاي سياهي در پيش است. دوران پر ادباري كه[...] از هم اكنون نهاد تيره ي خود را آشكار كرده است و استقرار سلطه‌ خود را بر زمينه‌اي از نفي دموكراسي٬ نفي مليت و نفي دستاوردهاي مدنيت و هنر مي جويد.

[…] نخستين هدفِ نظامي كه هم‌اكنون مي كوشد پايه هاي قدرت خود را به ضرب چماق و دشنه استحكام بخشد و نخستين گام هاي خود را با به آتش كشيدن كتابخانه‌ها و هجوم علني به هسته هاي فعال هنري و تجاوز آشكار به مراكز فرهنگي كشور برداشته٬ كشتار همه متفكران و آزادانديشان جامعه است. […]سپاه كفن‌پوشِ روشنفكران متعهد در جنگي نابرابر به ميدان آمده‌اند. بگذار لطمه‌اي كه بر اينان وارد مي‌آيد نشانه‌یي هشداردهنده باشد از هجومي كه تمامي دستاوردهاي فرهنگي و مدني خلق‌هاي ساكن اين محدوده‌ي جغرافيايي در معرض آن قرار گرفته است.»

جنگ نابرابری که هم از آغاز «سپاه کفن پوش روشنفکران متعهد» با آگاهی بر لطمه دیدن به میانه آن در آمد، جنگی بود که در سوی دیگر آن رهبر کاریزماتیک جمهوری اسلامی تمام جنگ افزار جبهه مقابل را که جز کتاب و مطبوعات نبود جولانگاه عربده، زنجیر، چماق و قمه لمپنیسمی قرار داد که مجوز شرعی نیز گرفته بودند. جنگ آغاز شده بود. جنگی که فتوی های شرعی بی طرفان را نیز وامی داشت تا به اردوگاه لمپنیسمی بپیوندند که می رفت تا به روح مسلط جامعه تبدیل شود. اردوگاهی که فتوی از پی فتوی آن را به تمامی تقویت و آرایش جنگی اش را کامل می کرد:«...]اگر ما[ به طور انقلابي عمل كرده بوديم ، قلم تمام مطبوعات راشكسته بوديم ... و چوبه هاي دار را در ميدان هاي بزرگ برپا كرده بوديم ... اين زحمتها پيش نمي آمد.... ما مردم انقلابي نبوديم ، دولت ما انقلابي نيست ، ارتش ما انقلابي نيست ، ژاندارمري ماانقلابي نيست ، شهرباني ما انقلابي نيست ، پاسداران ما هم انقلابي نيستند؛ من هم انقلابي نيستم . اگر ما انقلابي بوديم ، اجازه نمي داديم اينها اظهار وجود كنند...»

پس از این اظهارات تند و تحریک کننده است که حمله به کتابفروشی ها، دفاتر مطبوعات منتقد، کتابخانه ها و حمله به نویسنده ها در کوچه و خیابان شروع می شود.حملاتی که تا تیرباران سعید سلطان پور، قتل سعیدی سرجانی، مختاری، پوینده، میرعلایی و ... تا سلب خشونت بار مرجعیت اجتماعی کانون نویسندگان ادامه می یابد.

پانوشت:

1- متن کامل این نامه در روزنامه اطلاعات، یكشنبه 24 تیر 1358 منتشر شده است.

2- نامه سرگشاده کانون نویسندگان به امیرعباس هویدا در لزوم پایبندی حکومت به قانون اساسی، تأمین آزادی بیان و به رسمیت شناختن کانون نویسندگان در 23 خرداد 1356با امضای 40 عضو کانون منتشر شد. در 3 تیر 1356 نیز نامه سرگشاده ای با همین مضامین این بار با امضای 90 نفر از اعضای کانون نویسندگان به جمشید آموزگار، نخست وزیر وقت، نوشته شد. هر دو نامه البته بی پاسخ ماند.

3- روزنامه اطلاعات در 25 مهر1358 از موافقت دولت با برگزاری این برنامه خبر داد و گزارشی از نشست هیأت دبیران کانون با موضوع شب های آزادی و فرهنگ (عنوانی که برای شب های شعر در نظر گرفته شده بود) منتشر کرد اما این برنامه برگزار نشد.

4- غلامحسین ساعدی که در آن روزگار عضو هیأت دبیران کانون بود سال ها بعد دیدگاه های خود را درباره اشغال سفارت امریکا طرح کرده است. نگاه کنید به: غلامحسین ساعدی، تاریخ شفاهی ایران، مصاحبه دانشگاه هاروارد با دکتر ساعدی، مجله الفبا، شماره 7، 5 آوریل 1984, مصاحبه کننده: ضیا صدقی.

5- روزنامه کیهان در شماره روز دوشنبه 21 آبان‌ 1358 گزارشی از این كنفراس مطبوعاتی منتشر کرده است.

6- از شعر «جخ امروز از مادر نزاده ام»، 1363، احمد شاملو، مدایح بی صله

7- متن کامل این نامه در روزنامه بامداد امروز،شماره10آذر 1358 منتشر شد اما متاسفانه 30 سال طول کشید تا مفاد آن کم کم به باور عمومی جامعه تبدیل شود و بروز پیدا کند.

8- روزنامه کیهان، 5 خرداد 1358 ، سخنان آیت الله خمینی در دیدار با اعضای کمیته های قزوین

9- صحيفه نور، ج6 ، ص 260 ، 3 خرداد 1358، سخنان آیت الله خمینی در دیدار با جمعی از بانوان اهوازی

10- کتاب جمعه هفته نامه ای بود که به سردبیری احمد شاملو ، عضو هیات دبیران وقت کانون،در تاریخ چهارم مرداد ماه 1358 منتشر شد. این هفته نامه مهم ترین تریبون جریان روشنفکری غیر حزبی در آن روزگار بود. انتشار آن 10 ماه و در 36 شماره ادامه یافت.این متن بخشی از سرمقاله نخستین شماره آن است که با امضای «ا.ح» و احتمالا به قلم احمد شاملو نوشته شده است.

11- صحیفه نور ، ج9 ، ص 282 ،سخنان آیت الله خمینی در جمع مردم

· بخش هایی در متن بیانیه ها و سخنرانی ها و ... تنها برای رعایت ایجاز، حذف و موارد حذفی با علامت[…] مشخص شده است. برای مطالعه متن کامل به ارجاعات پانوشت نگاه کنید.